اظهار انکار و تردید در فرآیند دادرسی

اظهار انکار و تردید در فرآیند دادرسی یکی از ابزارهای دفاعی مهم در برابر سند عادی است و باید در زمان مناسب، با بیان روشن و بدون ابهام انجام شود. اظهار انکار و تردید در فرآیند دادرسی به این معناست که شخص، انتساب خط، امضا، مهر یا اثر انگشت سند عادی را نمی‌پذیرد؛ البته «انکار» درباره سندی مطرح می‌شود که به خود شخص منتسب است و «تردید» زمانی به کار می‌رود که سند به فرد دیگری نسبت داده شده باشد.

برای مثال، اگر خواهان یک رسید عادی را ارائه کند و خوانده ادعا کند امضای زیر رسید متعلق به او نیست، باید نسبت به امضا انکار کند. اما اگر سند به نام شخصی باشد که در دعوا حضور ندارد یا ورثه درباره انتساب آن به مورث خود اطمینان نداشته باشند، موضوع در قالب تردید مطرح می‌شود. سکوت یا تأخیر ممکن است باعث شود دادگاه دفاع را در زمان مناسب نپذیرد یا از ارزش عملی آن کاسته شود.

انکار و تردید اصولاً درباره اسناد عادی مطرح می‌شود؛ مانند رسید دستی، مبایعه‌نامه عادی، قرارداد خصوصی، تعهدنامه، نوشته‌های غیررسمی و اسنادی که امضا یا اثر انگشت اشخاص در آن‌ها وجود دارد. در این حالت، شخصی که سند علیه او ارائه شده است می‌تواند انتساب خط، امضا، مهر یا اثر انگشت را نپذیرد.

در سند رسمی، اصل بر این است که محتویات و مندرجات آن معتبر است و انکار یا تردید معمولاً راه دفاعی مناسبی محسوب نمی‌شود. اگر شخصی معتقد باشد سند رسمی برخلاف واقع تنظیم شده، امضای واقعی در آن وجود ندارد، مفاد آن جعل شده یا تشریفات قانونی رعایت نشده است، معمولاً باید حسب مورد ادعای جعل یا ایراد قانونی متناسب را مطرح کند. بنابراین پیش از انتخاب عنوان دفاع، باید نوع سند، مرجع تنظیم‌کننده و موضوع اعتراض بررسی شود.

همچنین انکار و تردید با ادعای جعل تفاوت دارد. در انکار یا تردید، شخص صرفاً انتساب سند به خود یا دیگری را نمی‌پذیرد؛ اما در ادعای جعل، مدعی است سند به صورت غیرواقعی ساخته، تغییر یا دست‌کاری شده است. انتخاب عنوان نادرست ممکن است موجب شود دادگاه دفاع مطرح‌شده را با هدف واقعی شخص منطبق نداند.

در اظهار انکار و تردید در فرآیند دادرسی، موضوع اصلی انتساب سند است، نه لزوماً محتوای آن. اگر خوانده بگوید «این امضا متعلق به من نیست»، انکار مطرح کرده است. اگر بگوید «نمی‌پذیرم این نوشته به مورث یا شخص دیگری منتسب باشد»، تردید مطرح شده است. در مقابل، اگر شخص اصل امضا را بپذیرد اما مدعی شود متن پس از امضا تغییر کرده، مبلغ افزایش یافته یا بخشی از سند الحاق شده است، موضوع می‌تواند در قالب جعل یا دست‌کاری سند بررسی شود.

این تفاوت از نظر روش رسیدگی اهمیت زیادی دارد. دادگاه در برابر انکار یا تردید ممکن است سند را برای کارشناسی خط و امضا ارسال کند، نمونه‌های مسلم‌الصدور را بررسی نماید یا از شخص بخواهد برای تطبیق، نمونه خط یا امضا ارائه کند. در ادعای جعل، علاوه بر بررسی اصالت، باید دلیل و جهات ادعا نیز به شکل روشن بیان شود.

اظهار انکار و تردید در فرآیند دادرسی باید در نخستین فرصت و ترجیحاً تا اولین جلسه دادرسی مطرح شود. در امور مدنی، شخصی که سند علیه او ارائه شده است نباید اعتراض خود را به مراحل بعدی موکول کند؛ زیرا تأخیر ممکن است موجب شود دادگاه آن را خارج از موعد بداند یا از تأثیر دفاعی آن بکاهد. اگر سند در جلسه رسیدگی ارائه شود، اعتراض باید همان جلسه و در صورت نیاز به صورت مکتوب در پرونده ثبت شود.

در پرونده‌های کیفری نیز زمان و شیوه اعتراض به سند، به مرحله رسیدگی و مقررات خاص آن پرونده بستگی دارد. بنابراین بهتر است به محض مشاهده سند، در لایحه یا صورت‌جلسه رسیدگی به طور صریح نوشته شود که نسبت به اصالت و انتساب سند، انکار یا تردید وجود دارد. عبارت‌های مبهم مانند «سند را قبول ندارم» ممکن است برای مشخص کردن نوع اعتراض کافی نباشد.

اگر شخص در جلسه‌ای سند را مشاهده نکرده باشد یا فرصت بررسی دقیق آن را نداشته باشد، باید این موضوع را فوراً به دادگاه اعلام و تقاضای مهلت مناسب برای مطالعه و اظهارنظر کند. با این حال، اعطای مهلت در اختیار دادگاه است و نباید به عنوان حق قطعی و نامحدود تلقی شود.

برای طرح صحیح اظهار انکار و تردید در فرآیند دادرسی بهتر است مراحل زیر رعایت شود:

• ابتدا مشخص کنید سند عادی است یا رسمی و سند دقیقاً به چه شخصی منتسب شده است.
• نوع اعتراض را درست انتخاب کنید؛ انتساب سند به خود، معمولاً انکار و انتساب آن به شخص دیگر، معمولاً تردید است.
• اعتراض را در نخستین جلسه یا نخستین فرصت پس از ارائه سند مطرح کنید و از بیان کلی و دوپهلو خودداری نمایید.
• در صورت امکان، توضیح دهید کدام بخش مورد اعتراض است؛ برای مثال امضا، مهر، اثر انگشت، خط یا تمام سند.
• در صورت نیاز، درخواست ارجاع سند به کارشناس رسمی، تطبیق با اسناد مسلم‌الصدور یا انجام اقدامات کارشناسی لازم را مطرح کنید.
• اگر سند مخدوش، الحاقی یا دست‌کاری‌شده به نظر می‌رسد، موضوع جعل را جداگانه و با ذکر دلایل احتمالی بررسی کنید.

در لایحه یا اظهارات جلسه می‌توان نوشت: «نسبت به سند عادی ارائه‌شده از حیث انتساب امضا، خط، مهر یا اثر انگشت، حسب مورد، انکار یا تردید دارم و تقاضای بررسی اصالت سند از طریق کارشناسی و تطبیق با نمونه‌های مسلم‌الصدور را دارم.» این عبارت باید با وضعیت واقعی پرونده تطبیق داده شود و نباید بدون بررسی، به صورت کلی در همه پرونده‌ها استفاده شود.

پس از طرح اعتراض، دادگاه معمولاً به سایر طرف‌ها فرصت می‌دهد درباره اصالت سند و دلایل ارائه‌شده اظهارنظر کنند. ممکن است ارائه‌کننده سند، برای اثبات اعتبار آن به شهادت، قرائن، سوابق معاملاتی یا اسناد دیگر استناد کند. همچنین دادگاه می‌تواند موضوع را به کارشناس رسمی ارجاع دهد.

کارشناس ممکن است نمونه امضا، نوشته یا اثر انگشت موجود در اسناد مسلم‌الصدور را با سند مورد اختلاف مقایسه کند. نظریه کارشناسی برای دادگاه اهمیت دارد، اما دادگاه الزاماً بدون بررسی سایر دلایل مکلف به پذیرش آن نیست. طرفین می‌توانند در مهلت مقرر نسبت به نظریه اعتراض کنند و دلایل فنی یا حقوقی خود را ارائه دهند.

هزینه کارشناسی معمولاً باید از سوی شخصی که انجام کارشناسی را درخواست کرده یا دادگاه پرداخت آن را بر عهده او گذاشته است، در مهلت تعیین‌شده تأمین شود. مبلغ هزینه ثابت و یکسان نیست و بر اساس موضوع، پیچیدگی و تعرفه مربوط تعیین می‌شود. اگر هزینه در موعد پرداخت نشود، ممکن است کارشناسی انجام نشود و این موضوع بر روند اثبات ادعا اثر بگذارد.

صرف اعلام انکار یا تردید همیشه برای پایان دادن به استناد طرف مقابل کافی نیست. هرچه دلایل تکمیلی دقیق‌تر باشد، امکان بررسی مؤثرتر اصالت سند بیشتر خواهد بود. مدارک زیر می‌تواند در بسیاری از پرونده‌ها مفید باشد:

• اسناد مسلم‌الصدور دارای امضا یا اثر انگشت واقعی شخص؛
• قراردادها، چک‌ها، رسیدها یا مکاتباتی که نمونه امضای معتبر در آن‌ها وجود دارد؛
• مدارک بانکی یا اداری برای مقایسه تاریخ و نحوه استفاده از امضا؛
• قرائن مربوط به عدم حضور شخص در زمان تنظیم سند؛
• مدارکی که نشان دهد سند پس از امضا تغییر کرده یا بخش‌هایی به آن افزوده شده است؛
• شهادت اشخاصی که هنگام تنظیم سند حضور داشته‌اند، در صورت قابلیت استماع شهادت.

البته دادگاه ارزش هر دلیل را با توجه به مجموع محتویات پرونده تعیین می‌کند. برای نمونه، وجود یک امضای مشابه در سند دیگر به تنهایی همیشه اثبات‌کننده اصالت نیست و باید تاریخ، شرایط تنظیم و ارتباط سند با موضوع دعوا نیز بررسی شود.

یکی از اشتباهات رایج این است که شخص هم‌زمان امضا را می‌پذیرد و سپس نسبت به همان امضا انکار مطرح می‌کند. اگر فردی اصالت امضا را پذیرفته باشد، دفاع بعدی او باید با دقت و بر مبنای ادعای واقعی مانند جعل، الحاق، اشتباه یا فقدان قصد تنظیم شود. اشتباه دیگر، اعتراض دیرهنگام یا طرح آن در قالبی است که نوع دفاع را روشن نمی‌کند.

بی‌توجهی به تفاوت سند رسمی و عادی، نادیده گرفتن مهلت جلسه نخست، پرداخت نکردن هزینه کارشناسی و ارائه نمونه‌های نامرتبط نیز می‌تواند نتیجه رسیدگی را ضعیف کند. در پرونده‌های مهم، متن اعتراض باید پیش از جلسه تنظیم شود و مشخص باشد که سند مورد اختلاف دقیقاً کدام است و اعتراض به کدام قسمت آن وارد می‌شود.

آیا انکار و تردید باید حتماً کتبی باشد؟

اعتراض می‌تواند در جلسه دادرسی به صورت شفاهی مطرح و در صورت‌جلسه درج شود؛ با این حال، ارائه لایحه کتبی یا درخواست ثبت دقیق اظهارات، برای جلوگیری از اختلاف درباره زمان و محتوای اعتراض، روش مطمئن‌تری است.

اگر سند را قبلاً امضا کرده باشم، می‌توانم آن را انکار کنم؟

اگر شخص واقعاً امضا را متعلق به خود بداند، انکار امضا با واقعیت سازگار نیست. در چنین شرایطی باید علت واقعی بی‌اعتباری سند، مانند جعل در متن، الحاق، اجبار، اشتباه یا فقدان شرایط قانونی، با عنوان مناسب و دلیل قابل بررسی مطرح شود.

آیا با اعتراض به سند، سند فوراً از پرونده خارج می‌شود؟

خیر. اعتراض فقط موجب می‌شود اصالت و انتساب سند بررسی شود. دادگاه پس از ارزیابی دلایل، کارشناسی و اظهارات طرفین درباره ارزش اثباتی سند تصمیم می‌گیرد.

اگر طرف مقابل در جلسه اول سند را ارائه نکند و بعداً ارائه دهد چه می‌شود؟

باید به محض ابلاغ یا مشاهده سند، اعتراض خود را مطرح کنید و توضیح دهید که سند در چه زمانی ارائه شده است. تصمیم درباره پذیرش سند و فرصت اعتراض، به شرایط پرونده و تشخیص دادگاه بستگی دارد.

آیا برای اعتراض به سند حتماً کارشناس لازم است؟

خیر. اعتراض توسط شخص یا وکیل او مطرح می‌شود و کارشناسی اقدامی است که در صورت نیاز برای تشخیص اصالت انجام می‌گیرد. دادگاه ممکن است بر اساس سایر دلایل نیز درباره سند تصمیم بگیرد.

اظهار انکار و تردید در فرآیند دادرسی زمانی مؤثر است که سند مورد اعتراض عادی باشد، نوع اعتراض درست انتخاب شود و اعتراض در اولین فرصت به شکل صریح ثبت گردد. انکار برای نپذیرفتن انتساب سند به خود و تردید برای نپذیرفتن انتساب سند به شخص دیگر به کار می‌رود. پیش از هر اقدامی باید نوع سند، زمان ارائه، مهلت اعتراض و تفاوت میان انکار، تردید و جعل بررسی شود. جمع‌آوری نمونه‌های معتبر برای تطبیق، درخواست کارشناسی در صورت ضرورت و پرهیز از اظهارات متناقض، مهم‌ترین اقدامات عملی برای دفاع مؤثر در برابر سند مورد اختلاف است.