آیا رسیدن شخص به سن بلوغ و رشید شدن میتواند پرونده یا حکمی را که قبلاً درباره او صادر شده دوباره قابل رسیدگی کند؟ پاسخ این است که ایراد در امر مختومه و رسیدن به سن بلوغ و رشیده شدن دو موضوع مستقلاند و بلوغ یا رشدِ بعدی، بهتنهایی اعتبار حکم قطعی پیشین را از بین نمیبرد؛ مگر آنکه مشخص شود شرایط قانونی امر مختومه وجود نداشته یا رسیدگی قبلی درباره موضوع متفاوتی بوده است.
ایراد امر مختومه زمانی مطرح میشود که دعوای جدید، پیشتر میان همان اشخاص یا قائممقام قانونی آنان، درباره همان موضوع و بر پایه همان سبب رسیدگی و با تصمیم قطعی مختومه شده باشد. بنابراین صرف شباهت دو پرونده کافی نیست. دادگاه باید بررسی کند که خواسته، سبب دعوا و اصحاب دعوا واقعاً یکسان هستند یا خیر.
این ایراد معمولاً با ارائه دادنامه قطعی، گواهی قطعیت و مدارکی درباره وحدت طرفین و موضوع مطرح میشود. اگر رأی قبلی صرفاً قرار شکلی بوده باشد، یا دعوای جدید بر مبنای سبب و واقعهای تازه اقامه شده باشد، ممکن است ایراد پذیرفته نشود. همچنین اعتراض به رأی، واخواهی، تجدیدنظر یا اعاده دادرسی، حسب شرایط قانونی، با ادعای امر مختومه تفاوت دارد. برای راهنمایی بیشتر در این زمینه، صفحه وکیل تجدید نظر تضمینی را ببینید.
در حقوق ایران، بلوغ با رشد یکی نیست. سن بلوغ شرعی برای دختر نه سال تمام قمری و برای پسر پانزده سال تمام قمری در نظر گرفته میشود؛ اما رشد، به توانایی تشخیص سود و زیان و اداره امور مالی مربوط است. در امور مالی، بالغ بودن لزوماً به معنای امکان مستقل تصرف در اموال نیست و اثبات رشد ممکن است ضرورت داشته باشد.
رسیدن به بلوغ یا اثبات رشد، بیشتر بر اهلیت اقدام شخص در آینده اثر میگذارد؛ برای نمونه، نحوه طرح دعوا، دریافت مال، امضای قرارداد یا ادامه دادرسی ممکن است از حالت نمایندگی ولی یا قیم خارج شود. با این حال، این تغییر وضعیت معمولاً موجب بیاعتباری خودکار رأی قطعی گذشته نمیشود. در پرونده کیفری نیز اصل مهم، سن شخص در زمان ارتکاب رفتار است، نه سنی که در زمان رسیدگی یا صدور رأی به آن رسیده است. برای راهنمایی بیشتر در این زمینه، صفحه مشاوره حقوقی وکیل کیفری در تهران را ببینید.
شخص یا وکیل او باید ایراد را در نخستین فرصت قانونی و با توضیح روشن درباره رأی قبلی مطرح کند. مدارک مهم عبارتاند از:
اگر ادعا شود رسیدگی قبلی در زمانی انجام شده که شخص نابالغ یا غیررشید بوده، باید بررسی شود نماینده قانونی او چه کسی بوده، ابلاغها چگونه انجام شده و آیا رأی در حدود صلاحیت مرجع صادر شده است یا خیر. صرف ادعای نابالغ بودن، بدون بررسی تشریفات دادرسی و نوع تصمیم، برای بیاثر کردن رأی کافی نیست.
فرض کنید ولیِ یک نوجوان درباره مالکیت یک ملک دعوا کرده و حکم قطعی گرفته است. نوجوان پس از رسیدن به بلوغ و اثبات رشد، دعوای دیگری با همان طرف، همان ملک و همان ادعا مطرح میکند. در این وضعیت، ایراد در امر مختومه و رسیدن به سن بلوغ و رشیده شدن به احتمال زیاد مانع رسیدگی دوباره میشود؛ زیرا تغییر وضعیت سنی، وحدت موضوع و اثر حکم قطعی قبلی را از بین نبرده است. اما اگر دعوای جدید مربوط به اجرتالمثل سالهای بعد یا قرارداد تازهای باشد، سبب و موضوع میتواند متفاوت تلقی شود.
ایراد در امر مختومه و رسیدن به سن بلوغ و رشیده شدن نیازمند تفکیک دقیق میان اعتبار رأی قطعی و تغییر اهلیت شخص است. بلوغ و رشد، آثار مهمی برای اقدامات آینده دارند، اما معمولاً حکم نهایی پیشین را خودبهخود بیاعتبار نمیکنند. برای تصمیم درست باید متن رأی قبلی، زمان وقوع موضوع، سن شخص، نوع نمایندگی و خواسته دعوای جدید همزمان بررسی شود. برای پیدا کردن وکیل در این منطقه، صفحه وکیل حکیمیه تهران را ببینید.