تشخیص زمان امضا و اثر انگشت

تشخیص زمان امضا و اثر انگشت در پرونده‌های قضایی معمولاً به معنای تعیین تاریخ و ساعت دقیق ایجاد امضا یا اثر انگشت نیست؛ بلکه کارشناس با بررسی فنی می‌تواند درباره تقدم و تأخر نوشته، امضا، اثر انگشت، نوع جوهر، وضعیت کاغذ و احتمال الحاق یا دست‌کاری اظهارنظر کند. برای مثال، اگر شخصی مدعی باشد برگه سفید را امضا کرده و متن قرارداد بعداً به آن افزوده شده است، تشخیص زمان امضا و اثر انگشت می‌تواند از طریق بررسی اصالت سند، ترتیب قرار گرفتن آثار و مقایسه نمونه‌ها به روشن شدن موضوع کمک کند.

در بیشتر پرونده‌ها نمی‌توان فقط با مشاهده امضا یا اثر انگشت، تاریخ دقیق روز، ماه و سال ایجاد آن را مشخص کرد. امضا و اثر انگشت به خودی خود دارای تاریخ ثبت‌شده نیستند و گذشت زمان نیز در شرایط مختلف، آثار متفاوتی بر جوهر، کاغذ و اثر باقی می‌گذارد. بنابراین، ادعای تعیین قطعی زمان ایجاد هر امضا یا اثر انگشت بدون بررسی‌های تخصصی و بدون وجود قرائن مکمل، از نظر علمی و حقوقی قابل اتکا نیست.

با این حال، بررسی کارشناسی می‌تواند در مواردی نشان دهد که یک نوشته یا امضا نسبت به نوشته دیگر مقدم یا مؤخر است، جوهر مورد استفاده با سایر قسمت‌های سند تفاوت دارد، متن پس از امضا اضافه شده یا اثر انگشت با روش غیرطبیعی و در شرایط متفاوتی ایجاد شده است. نتیجه کارشناسی باید با سایر دلایل پرونده مانند اظهارات طرفین، شهادت، پیام‌ها، رسید پرداخت، سوابق بانکی و تاریخ تنظیم اسناد مقایسه شود.

کارشناس رسمی دادگستری در رشته تشخیص اصالت خط، امضا و اسناد، ابتدا وضعیت ظاهری سند را بررسی می‌کند. نوع کاغذ، میزان فرسودگی، رنگ جوهر، فشار قلم، هم‌پوشانی خطوط، آثار پاک‌شدگی، تراشیدگی، خراش، اضافه‌نویسی و تغییرات فیزیکی از موضوعات مهم این بررسی هستند. در برخی پرونده‌ها، آزمایش‌های تخصصی آزمایشگاهی نیز انجام می‌شود؛ اما این آزمایش‌ها همیشه قادر به تعیین تاریخ قطعی نیستند و نتیجه آن‌ها به کیفیت سند و امکان نمونه‌برداری بستگی دارد.

در بررسی تقدم و تأخر، محل تقاطع خطوط اهمیت زیادی دارد. برای نمونه، اگر خطی از روی خط دیگر عبور کرده باشد، کارشناس می‌تواند با بررسی مسیر حرکت قلم و نحوه قطع شدن خطوط، درباره این‌که کدام خط زودتر ایجاد شده اظهارنظر کند. البته نتیجه این بررسی به وضوح تقاطع، نوع جوهر، کیفیت تصویر و اصل یا کپی بودن سند وابسته است.

در مورد اثر انگشت نیز شکل کلی اثر، جزئیات خطوط برجسته، میزان وضوح، نوع ماده‌ای که اثر روی آن ایجاد شده و احتمال انتقال یا جعل بررسی می‌شود. اثر انگشت معمولاً برای شناسایی شخص کاربرد دارد، نه تعیین تاریخ دقیق ایجاد اثر. بنابراین، صرف وجود اثر انگشت در یک قرارداد ثابت نمی‌کند که شخص در همان تاریخ درج‌شده، متن سند را دیده یا تمام مفاد آن را پذیرفته است.

اصل سند برای کارشناسی اهمیت اساسی دارد. تصویر اسکن‌شده، فتوکپی یا عکس تلفن همراه ممکن است جزئیات مهمی مانند فشار قلم، برجستگی کاغذ، ترتیب خطوط و آثار پاک‌شدگی را از بین ببرد. به همین دلیل، اگر موضوع پرونده درباره الحاق، تغییر، جعل یا تقدم و تأخر امضا و نوشته باشد، ارائه اصل سند معمولاً ضروری است.

اگر اصل سند در اختیار طرف مقابل باشد، می‌توان از مرجع رسیدگی درخواست کرد سند برای بررسی کارشناسی ارائه شود. در صورت خودداری بدون دلیل موجه، این رفتار ممکن است در ارزیابی ادعاها مؤثر باشد؛ اما نتیجه آن به شرایط پرونده و تشخیص قاضی بستگی دارد. بهتر است درخواست ارائه اصل سند، بررسی کارشناسی و ثبت مشخصات دقیق سند در مهلت مناسب مطرح شود.

• تعیین ادعای دقیق: ابتدا باید مشخص شود ادعا درباره جعل امضا، انکار امضا، تردید نسبت به سند، الحاق متن، سفیدامضا، انتقال اثر انگشت یا تغییر تاریخ است. هر ادعا روش بررسی متفاوتی دارد.
• جمع‌آوری اسناد تطبیقی: نمونه‌های مسلم‌الصدور امضا، قراردادهای قبلی، اسناد بانکی، مدارک اداری و نوشته‌هایی که زمان آن‌ها مشخص است، برای مقایسه به کار می‌روند.
• ارائه اصل سند: در صورت امکان، اصل قرارداد، رسید یا نوشته باید به مرجع قضایی ارائه شود و از کارشناسی روی تصویر به تنهایی پرهیز شود.
• درخواست کارشناسی: موضوع کارشناسی باید روشن و محدود باشد؛ برای مثال، اصالت امضا، الحاق متن، تقدم و تأخر نوشته‌ها یا انتساب اثر انگشت.
• اعتراض به نظریه: اگر نظریه کارشناسی ناقص، مبهم یا ناسازگار با مدارک پرونده باشد، می‌توان در مهلت تعیین‌شده از سوی مرجع رسیدگی، اعتراض مستدل ارائه کرد.
• تقاضای هیأت کارشناسی: در صورت وجود ایراد جدی یا اختلاف فنی، می‌توان بررسی موضوع توسط کارشناسان دیگر یا هیأت کارشناسی را درخواست کرد. پذیرش این درخواست با مرجع رسیدگی است.

در چنین پرونده‌هایی، تشخیص زمان امضا و اثر انگشت باید به عنوان بخشی از مجموعه ادله دیده شود، نه تنها دلیل اثبات ادعا. کارشناس درباره موضوع فنی اظهارنظر می‌کند و تشخیص اعتبار نهایی سند، احراز سوءنیت و تصمیم قضایی بر عهده دادگاه یا مرجع صالح است.

برای افزایش دقت بررسی، باید تمام نسخه‌های موجود از سند، نمونه‌های مسلم‌الصدور، اطلاعات مربوط به زمان و محل امضا، مشخصات افرادی که هنگام تنظیم سند حضور داشته‌اند و هرگونه پیام یا رسید مرتبط ارائه شود. اگر سند در دفترخانه، بانک، شرکت یا اداره‌ای تنظیم شده است، سوابق ثبت‌شده در آن محل می‌تواند قرینه مهمی درباره زمان واقعی تنظیم سند باشد.

همچنین باید از نوشتن توضیحات روی اصل سند، تا کردن مکرر آن، قراردادن آن در معرض رطوبت یا حرارت و دست‌کاری آثار احتمالی خودداری کرد. نگهداری سند در پوشش مناسب و تحویل آن از طریق مرجع قضایی، احتمال آسیب به آثار فنی را کاهش می‌دهد.

هزینه کارشناسی بر اساس تعرفه‌های مربوط و نوع بررسی تعیین می‌شود و ممکن است با توجه به تعداد اسناد، تعداد امضاها، نیاز به بررسی آزمایشگاهی و تعداد کارشناسان متفاوت باشد. مبلغ دقیق را باید از دفتر خدمات قضایی، مرجع رسیدگی یا واحد ارجاع کارشناسی دریافت کرد؛ زیرا تعیین رقم ثابت بدون توجه به پرونده دقیق نیست.

مدت انجام کارشناسی نیز به عواملی مانند در اختیار بودن اصل سند، حجم پرونده، نیاز به آزمایش تخصصی، امکان دسترسی به نمونه‌های مقایسه‌ای و تعداد کارشناسان بستگی دارد. بنابراین نمی‌توان برای همه پرونده‌ها زمان یکسانی اعلام کرد. پیگیری منظم ابلاغ‌ها و پرداخت به‌موقع هزینه کارشناسی، از تأخیرهای قابل پیشگیری جلوگیری می‌کند.

آیا کارشناس می‌تواند ثابت کند شخص در تاریخ درج‌شده امضا کرده است؟

معمولاً خیر. کارشناس می‌تواند اصالت امضا، انتساب آن به شخص، وجود نشانه‌های دست‌کاری و در برخی موارد تقدم و تأخر آثار را بررسی کند؛ اما تعیین قطعی تاریخ دقیق امضا معمولاً فقط از طریق خود امضا امکان‌پذیر نیست. اسناد جانبی و سوابق ثبت‌شده می‌توانند در اثبات زمان تنظیم مؤثر باشند.

اگر اثر انگشت روی سند باشد، آیا رضایت شخص به مفاد قرارداد ثابت می‌شود؟

خیر. اثر انگشت می‌تواند انتساب یک اثر به فرد را تقویت کند، اما رضایت به مفاد قرارداد، آگاهی از متن و شرایط امضا باید با مجموعه قرائن پرونده بررسی شود. اگر شخص ادعا کند متن پس از اثر انگشت اضافه شده، موضوع الحاق و تقدم و تأخر نوشته‌ها نیز باید بررسی شود.

آیا بررسی روی کپی سند اعتبار دارد؟

کپی ممکن است برای بررسی اولیه مفید باشد، اما معمولاً نمی‌تواند جایگزین اصل سند شود. جزئیات فشار قلم، ترتیب خطوط، آثار تراشیدگی و ویژگی‌های جوهر در کپی از بین می‌رود یا تغییر می‌کند. در صورت اختلاف جدی، درخواست ارائه اصل سند اهمیت زیادی دارد.

اگر با نظریه کارشناس مخالف باشیم چه اقدامی ممکن است؟

باید نظریه را از نظر روش بررسی، مدارک مورد استفاده، پاسخ به پرسش کارشناسی و تناقض‌های احتمالی ارزیابی کرد. سپس می‌توان اعتراض مستدل، درخواست توضیح، تکمیل کارشناسی یا ارجاع به هیأت کارشناسی را مطرح کرد. اعتراض کلی و بدون بیان ایراد فنی معمولاً اثرگذاری کمتری دارد.

آیا تشخیص زمان امضا و اثر انگشت به تنهایی برای اثبات جعل کافی است؟

خیر. نتیجه فنی باید با سایر شواهد مانند نحوه دسترسی به سند، اختلاف در جوهر یا متن، اظهارات شهود، سوابق مالی و رفتار طرفین بررسی شود. وجود ابهام در زمان ایجاد اثر، به تنهایی به معنای جعل قطعی نیست و تشخیص نهایی با مرجع رسیدگی خواهد بود.

تشخیص زمان امضا و اثر انگشت بیشتر برای بررسی اصالت سند، تقدم و تأخر نوشته‌ها و کشف نشانه‌های الحاق یا دست‌کاری کاربرد دارد و در اغلب موارد تاریخ دقیق ایجاد اثر را مشخص نمی‌کند. بهترین اقدام، حفظ اصل سند، جمع‌آوری نمونه‌های تطبیقی، طرح پرسش کارشناسی روشن و ارائه هم‌زمان قرائن تکمیلی است. اگر موضوع با ادعای جعل، سفیدامضا یا تغییر مفاد قرارداد مرتبط باشد، اقدام سریع و تنظیم دفاع یا درخواست کارشناسی متناسب با جزئیات پرونده اهمیت زیادی دارد.