اگر برادری بدون اجازه سایر ورثه، ملک یا مال بهجامانده از پدر و مادر را در اختیار بگیرد، آیا میتوان سهم او را پس گرفت؟ پاسخ این است که تصرف سهم الارث برادر بهتنهایی موجب انتقال مالکیت نمیشود و سایر ورثه میتوانند با اثبات مالکیت مشاعی خود، حسب مورد، تحویل مال، رفع ممانعت، خلع ید یا تقسیم ترکه را درخواست کنند.
پس از فوت مورث، دارایی او تا زمان تقسیم، میان ورثه به صورت مشاع قرار میگیرد؛ بنابراین هیچ وارثی اصولاً نمیتواند بدون رضایت دیگران، کل ملک را متعلق به خود بداند یا مانع استفاده آنان شود. با این حال، صرف سکونت یک برادر در خانه موروثی همیشه به معنای تصرف عدوانی نیست. باید مشخص شود آیا او سایر ورثه را عملاً منع کرده، سهم آنان را انکار کرده، منافع ملک را به تنهایی برده یا با وجود مطالبه، از تحویل مال خودداری کرده است.
خواهان باید هم رابطه وراثت و هم مالکیت یا استحقاق خود را نسبت به مال ثابت کند. مدارک مهم معمولاً شامل موارد زیر است:
اگر ملک فاقد سند رسمی باشد، قراردادها، سوابق تصرف مورث، قبوض، استشهادیه و سایر قرائن نیز میتوانند در کنار ادله قانونی بررسی شوند؛ اما ارزش اثباتی هر مدرک به شرایط پرونده وابسته است.
نوع دعوا به رفتار برادر و وضعیت ملک بستگی دارد. برای مطالبه سهم مشخص از ترکه، ابتدا تعیین داراییها و سهم هر وارث اهمیت دارد. اگر ملک قابل تقسیم باشد، افراز مطرح میشود و اگر افراز ممکن نباشد یا تقسیم آن موجب زیان شود، ممکن است فروش ملک مشاع و تقسیم بهای آن درخواست شود. در صورت تصرف بدون اجازه، خلع ید یا دعوای مرتبط با رفع ممانعت از حق نیز با توجه به اوضاع پرونده قابل بررسی است. مطالبه اجرتالمثل ایام تصرف نیز زمانی مطرح میشود که استفاده انحصاری برادر از مال، بدون رضایت سایر مالکان، قابل اثبات باشد.
بهتر است پیش از طرح دعوا، اظهارنامهای رسمی برای اعلام مالکیت، درخواست تخلیه یا تحویل مال و مطالبه منافع ارسال شود. سپس باید مدارک در سامانه خدمات قضایی ثبت و دعوا در مرجع صالح محل وقوع ملک یا مرجع مربوط به موضوع مطرح شود. در املاک، مشخصات ثبتی، حدود ملک و میزان سهم خواهان باید با دقت درج شود. طرح همزمان چند دعوای ناسازگار یا انتخاب عنوان نادرست میتواند رسیدگی را طولانی کند؛ بنابراین تشخیص تفاوت میان اختلاف مالکیت، ممانعت از حق و تصرف عدوانی اهمیت دارد.
فرض کنید پس از فوت پدر، سه فرزند مالک مشاع خانه او میشوند، اما یکی از برادران قفل خانه را تعویض کرده و اجازه ورود دو خواهر را نمیدهد. در این وضعیت، تصرف سهم الارث برادر صرفاً با ادعای سکونت او ثابت نمیشود؛ خواهران باید انحصار وراثت، مدارک ملک و ممانعت عملی را ارائه کنند. دادگاه پس از بررسی ادله ممکن است درباره رفع ممانعت، خلع ید، اجرتالمثل یا تقسیم ملک تصمیم بگیرد و نتیجه قطعی، به اسناد و دفاعیات طرفین وابسته است. برای راهنمایی بیشتر در این زمینه، صفحه مشاوره حقوقی ارث را ببینید.
هر وارث میتواند درباره سهم مشاع خود تصمیم بگیرد، اما فروش کل ملک یا تخلیه اجباری برادر بدون رعایت حقوق سایر شرکا مجاز نیست. همچنین تصرف سهم الارث برادر به معنای امکان خودسرانه تعویض قفل، انتقال کل ملک یا برداشت تمام درآمد آن برای او نیست. در صورت وجود مستأجر، بدهی، رهن، وصیت یا اختلاف درباره مالکیت مورث، موضوع پیچیدهتر میشود و بررسی سند و وضعیت ثبتی پیش از اقدام ضروری است. برای راهنمایی بیشتر در این زمینه، صفحه مشاوره حقوقی را ببینید.
برای برخورد با تصرف مال موروثی، ابتدا باید سهم ورثه، نوع مال و رفتار متصرف روشن شود. جمعآوری مدارک، ارسال اظهارنامه و انتخاب دعوای متناسب، از اقدامات اساسی است. چون عنوان حقوقی و نتیجه پرونده به جزئیات وابسته است، پیش از اقدام نهایی، بررسی اسناد توسط وکیل یا مشاور حقوقی توصیه میشود. برای پیدا کردن وکیل در این منطقه، صفحه بهترین وکیل در بومهن را ببینید.