اگر ملکی به دیگری هبه شود، آیا مالک قبلی همچنان میتواند از مسیر آن عبور کند؟ پاسخ این است که راه ملک هبه شده فقط در صورتی برای واهب قابل استفاده باقی میماند که حق عبور پیشتر بهطور معتبر ایجاد و اثبات شده باشد؛ صرفِ مالکبودن قبلی یا انجام هبه، بهتنهایی حق عبور دائمی ایجاد نمیکند. بنابراین باید سند هبه، سند مالکیت، سابقه استفاده از مسیر، نقشه ثبتی و وضعیت راه عمومی یا اختصاصی بررسی شود.
هبه، قراردادی است که به موجب آن مالی بهصورت رایگان به دیگری واگذار میشود. پس از تحقق شرایط قانونی و قبض مال، متهب مالک ملک خواهد بود. در نتیجه، واهب اصولاً نمیتواند بدون رضایت مالک جدید وارد ملک شود یا از مسیر داخلی آن عبور کند؛ مگر اینکه حق ارتفاق عبور برای او یا ملک دیگری وجود داشته باشد.
حق ارتفاق ممکن است در سند رسمی، قرارداد هبه، تقسیمنامه، صورتمجلس تفکیکی یا سابقه ثبتی درج شده باشد. گاهی نیز مسیر عبور بهصورت آشکار و مستمر میان دو ملک استفاده شده و بتوان از اوضاع محل و اسناد، وجود چنین حقی را اثبات کرد. بااینحال، استفاده قدیمی از راه همیشه به معنی ایجاد حق قانونی نیست و باید منشأ آن مشخص شود.
برای اثبات ادعا، خواهان باید نشان دهد که حق عبور پیش از هبه وجود داشته، هنگام انتقال برای خود محفوظ نگه داشته شده یا ادامه مسیر برای دسترسی ضروری به ملک اوست. مدارک و دلایل مؤثر عبارتاند از:
اگر ملک شخص از هیچ مسیر متعارف و قابل استفادهای به معبر عمومی دسترسی نداشته باشد، موضوع میتواند از جهت ضرورت عبور بررسی شود؛ اما تعیین مسیر، میزان استفاده و جبران خسارت احتمالی به شرایط محل و نظر مرجع قضایی وابسته است. راه ملک هبه شده را نمیتوان صرفاً با ادعای شفاهی، عمومی یا اختصاصی تلقی کرد.
ابتدا بهتر است مالک یا دارنده ادعای حق عبور، اسناد را جمعآوری و از وضع موجود تأمین دلیل کند. سپس ارسال اظهارنامه برای دعوت به رفع مانع و مذاکره درباره مسیر، اقدام عملی مناسبی است. اگر توافق حاصل نشود، با توجه به خواسته، ممکن است طرح دعوای اثبات حق ارتفاق، رفع ممانعت از حق یا رفع مزاحمت ضرورت پیدا کند. انتخاب عنوان دعوا به نوع رابطه و رفتار مالک ملک هبهشده بستگی دارد.
مرجع رسیدگی معمولاً دادگاه محل وقوع ملک است و در بسیاری از پروندهها، معاینه محل و کارشناسی برای تشخیص مسیر واقعی اهمیت زیادی دارد. خواهان باید از ورود خودسرانه، تخریب دیوار یا بازکردن قفل پرهیز کند؛ زیرا حتی داشتن ادعا، مجوز اقدام فیزیکی بدون حکم یا رضایت مالک نیست. برای راهنمایی بیشتر در این زمینه، صفحه مشاوره حقوقی رایگان را ببینید.
فرض کنید علی قطعه زمینی را به برادرش هبه میکند، اما خانه علی پشت همان قطعه قرار دارد و تنها راه دسترسی او از مسیر داخل ملک هبهشده است. اگر در سند هبه یا سندهای پیشین، حق عبور علی تصریح شده باشد، میتواند بر مبنای آن حق اقدام کند. اگر چنین تصریحی وجود نداشته باشد، باید سابقه استفاده، وضعیت راههای دیگر و ضرورت عبور بررسی شود. در این حالت، نتیجه پرونده قطعی نیست و نظر کارشناس و مدارک طرفین نقش اساسی دارد. بنابراین راه ملک هبه شده ممکن است باقی بماند، اما نه به دلیل هبه، بلکه به دلیل حق ارتفاق مستقل یا ضرورت قابل اثبات. برای راهنمایی بیشتر در این زمینه، صفحه مشاوره حقوقی رایگان شبانه روزی را ببینید.
هبه، مالکیت را منتقل میکند و واهب را بهطور خودکار صاحب حق عبور باقی نمیگذارد. برای حفظ یا مطالبه مسیر، باید منشأ حق، مفاد اسناد و دسترسی واقعی ملک بررسی شود. پیش از طرح دعوا، دریافت نظر وکیل یا کارشناس امور ثبتی و تهیه تأمین دلیل میتواند از انتخاب نادرست خواسته و هزینههای اضافی جلوگیری کند. برای پیدا کردن وکیل در این منطقه، صفحه وکیل حکیمیه تهران را ببینید.