آخرین به‌روزرسانی ۱۴۰۵/۰۶/۲۷ (جمعه - ۲۷ شهریور ۱۴۰۵)

سوال در خصوص شکایت از بازپرس و شاکی معمولا زمانی مطرح می‌شود که شخصی از تصمیم یا رفتار بازپرس ناراضی است یا معتقد است شاکی با طرح اتهام بی‌اساس، ارائه مطالب خلاف واقع یا نسبت دادن جرم، به او زیان زده است. پاسخ کوتاه این است که اعتراض به تصمیم بازپرس باید از مسیرهای قانونی همان پرونده انجام شود، اما شکایت انتظامی یا کیفری از بازپرس و نیز شکایت از شاکی، شرایط و مرجع جداگانه‌ای دارد. برای مثال، اگر بازپرس قرار تأمین نامتناسب صادر کرده باشد، راهکار اصلی، اعتراض در مهلت قانونی و از طریق مرجع قضایی مربوط است؛ نه اینکه صرفا با طرح شکایت، تصمیم پرونده متوقف شود.

بازپرس در مرحله تحقیقات مقدماتی وظیفه جمع‌آوری دلایل، تحقیق از متهم و شاکی، بررسی گزارش ضابطان و اتخاذ تصمیم‌های قضایی را بر عهده دارد. ناراضی بودن از نتیجه تحقیقات، به‌تنهایی دلیل تخلف یا جرم بازپرس نیست. ممکن است تصمیم بازپرس از نظر شاکی یا متهم نادرست باشد، اما قانون برای اصلاح چنین تصمیمی، روش‌هایی مانند اعتراض به قرار، درخواست تکمیل تحقیقات، ارائه دلیل جدید یا طرح موضوع نزد دادستان پیش‌بینی کرده است.

سوال در خصوص شکایت از بازپرس و شاکی باید ابتدا به دو بخش جدا تقسیم شود: آیا هدف، تغییر تصمیم پرونده است یا رسیدگی به رفتار خلاف قانون؟ اگر هدف تغییر قرار منع تعقیب، موقوفی تعقیب، تأمین کیفری یا تصمیم مشابه باشد، باید از مهلت اعتراض و مرجع مندرج در ابلاغیه استفاده کرد. اما اگر ادعا شود بازپرس مرتکب تخلف انتظامی، رفتار خارج از شأن قضایی یا جرم شده است، موضوع از طریق مراجع نظارتی و قضایی صالح پیگیری می‌شود.

شکایت انتظامی از قاضی، از جمله بازپرس، اصولا در دادسرای انتظامی قضات مطرح می‌شود. در این شکایت باید رفتار مشخص، زمان وقوع، شماره پرونده، شعبه رسیدگی‌کننده و دلایل ادعا به‌صورت روشن نوشته شود. عبارت‌های کلی مانند «بازپرس با من دشمنی دارد» یا «تحقیقات عادلانه نبوده است» بدون توضیح مصداق و دلیل، معمولا برای رسیدگی مؤثر کافی نیست.

چنانچه ادعا مربوط به ارتکاب جرم باشد، مانند دریافت رشوه، جعل، تهدید یا سوءاستفاده عمدی از سمت، موضوع باید از مسیر مرجع کیفری صالح نیز پیگیری شود. تشخیص مرجع دقیق، به نوع رفتار، وضعیت شخص مورد شکایت و مقررات صلاحیت بستگی دارد؛ بنابراین بهتر است پیش از ثبت شکایت، عنوان اتهامی و مرجع ثبت به‌درستی بررسی شود. طرح هم‌زمان شکایت انتظامی و کیفری، در صورت وجود مبنای واقعی، امکان‌پذیر است؛ اما هرکدام آثار و روند جداگانه‌ای دارند.

صرف اینکه شاکی در پرونده موفق نشده یا قرار منع تعقیب صادر شده است، به این معنا نیست که حتما مرتکب جرم شده است. شاکی حق دارد در صورت داشتن ظن و دلیل، موضوع را به مرجع قضایی اعلام کند. برای شکایت از شاکی باید نشان داده شود که او آگاهانه و با سوءنیت، مطالب خلاف واقع بیان کرده، جرمی را به دیگری نسبت داده، اسناد جعلی ارائه کرده یا با اقدامات غیرقانونی به حیثیت و حقوق فرد آسیب زده است.

در مواردی که شخص، ارتکاب جرمی را به دیگری نسبت می‌دهد و نمی‌تواند آن را اثبات کند، ممکن است موضوع تحت عنوان افترا بررسی شود. اگر فرد با قصد اضرار یا تشویش اذهان، مطالب خلاف واقع را در شکواییه، گزارش، نامه یا اظهارنامه مطرح کند، عنوان نشر اکاذیب نیز حسب شرایط قابل بررسی است. همچنین شهادت دروغ نزد مقام رسمی، موضوع جداگانه‌ای دارد و با صرف اظهارات نادرست شاکی یکی نیست؛ زیرا باید شرایط قانونی شهادت و مرجع ادای آن وجود داشته باشد.

در نتیجه، در سوال در خصوص شکایت از بازپرس و شاکی باید میان «شکایت بی‌نتیجه» و «شکایت عامدانه و مجرمانه» تفاوت گذاشت. اگر شاکی به دلیل نبودن دلیل کافی تبرئه نشده یا پرونده مختومه شده باشد، این وضعیت به‌تنهایی برای محکومیت او کافی نیست. ارائه دلیل بر سوءنیت، علم به دروغ بودن ادعا و ورود خسارت، نقش مهمی در موفقیت شکایت متقابل دارد.

• ابتدا تمام ابلاغیه‌ها، تصمیم‌ها، صورت‌جلسات تحقیق، لایحه‌ها و مدارک ثبت‌شده در پرونده را دریافت و بررسی کنید.
• مشخص کنید اعتراض شما به یک تصمیم قضایی است یا ادعای تخلف و جرم دارید؛ این دو مسیر را با یکدیگر اشتباه نگیرید.
• برای اعتراض به قرار یا تصمیم، مهلت درج‌شده در قانون و ابلاغیه را کنترل کنید؛ این مهلت با توجه به نوع تصمیم و وضعیت شخص ممکن است متفاوت باشد.
• در شکایت انتظامی، رفتار مورد اعتراض را با ذکر تاریخ، شماره پرونده، نام شعبه و اثر آن بر روند رسیدگی توضیح دهید.
• در شکایت کیفری از شاکی، عنوان اتهامی را با احتیاط انتخاب کرده و مدارکی مانند پیام‌ها، اسناد، فایل‌های قابل استناد، شهادت شهود و تصمیم نهایی پرونده را ضمیمه کنید.
• ثبت شکواییه و لایحه معمولا از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی یا سامانه‌های رسمی مربوط انجام می‌شود و اصل مدارک باید در صورت مطالبه ارائه شود.

اگر ادعا می‌کنید بازپرس از رسیدگی بی‌طرفانه خودداری کرده یا در پرونده رفتاری خلاف مقررات داشته است، بهتر است در متن شکایت از قضاوت‌های شخصی و توهین پرهیز کنید. شرح دقیق رویداد، نقل عین عبارت‌های مهم، معرفی شاهد و ارائه سند، ارزش بیشتری از بیان مطالب احساسی دارد. همچنین شکایت نباید وسیله‌ای برای فشار بر مقام قضایی یا توقف تحقیقات قانونی باشد.

مدارک مورد نیاز به نوع شکایت بستگی دارد، اما معمولا تصویر کارت ملی، مشخصات کامل شاکی، شماره پرونده، شماره شعبه، متن تصمیم مورد اعتراض، ابلاغیه‌ها و اسناد مرتبط لازم است. در شکایت از شاکی، تصویر شکواییه اولیه، گزارش‌های ارائه‌شده، پیام‌ها، فایل‌های صوتی یا تصویری، شهادت شهود و هر سندی که خلاف واقع بودن ادعا را نشان دهد، اهمیت دارد.

هزینه ثبت شکواییه یا درخواست ممکن است بر اساس تعرفه‌های جاری خدمات قضایی تغییر کند. شکایت انتظامی نیز ممکن است فرایند و هزینه متفاوتی داشته باشد. بنابراین نمی‌توان بدون توجه به نوع اقدام، مبلغ ثابتی اعلام کرد. پیش از ثبت، هزینه اعلام‌شده در دفتر خدمات یا سامانه رسمی را بررسی کنید و رسید ثبت را نزد خود نگه دارید.

آیا با شکایت از بازپرس، رسیدگی به پرونده متوقف می‌شود؟

خیر. اصل بر این است که شکایت انتظامی یا کیفری از بازپرس، به‌خودی‌خود موجب توقف تحقیقات یا بی‌اعتباری تصمیم‌های پرونده نمی‌شود. برای تغییر تصمیم باید از راه قانونی اعتراض، درخواست رسیدگی یا ارائه دلیل جدید استفاده شود.

اگر بازپرس به دفاعیات من توجه نکند، چه اقدامی انجام دهم؟

دفاعیات خود را به‌صورت مکتوب و مستند در پرونده ثبت کنید و رسید یا شماره ثبت آن را بگیرید. اگر تصمیم قابل اعتراض صادر شد، در مهلت قانونی اعتراض کنید. چنانچه بی‌توجهی به دفاعیات، مصداق روشن تخلف باشد، می‌توانید موضوع را با ذکر جزئیات از مسیر انتظامی پیگیری کنید.

آیا صدور قرار منع تعقیب به معنای دروغگو بودن شاکی است؟

خیر. قرار منع تعقیب ممکن است به علت کافی نبودن دلیل، جرم نبودن رفتار یا وجود مانع قانونی صادر شود. برای شکایت از شاکی باید سوءنیت و رفتار مجرمانه او جداگانه اثبات شود و نتیجه پرونده نخست، تنها یکی از قرائن احتمالی است.

آیا می‌توان بابت خسارت ناشی از شکایت بی‌اساس، مطالبه خسارت کرد؟

مطالبه خسارت نیازمند اثبات ورود زیان، رابطه میان رفتار طرف مقابل و خسارت و وجود مبنای قانونی است. هزینه‌های انجام‌شده، لطمه به اعتبار یا زیان مالی باید با اسناد قابل اثبات باشد. صرف ناراحتی یا طولانی شدن رسیدگی، همیشه برای دریافت خسارت کافی نیست.

برای سوال در خصوص شکایت از بازپرس و شاکی، داشتن وکیل الزامی است؟

داشتن وکیل در همه مراحل الزامی نیست، اما در پرونده‌هایی که ادعای تخلف انتظامی، افترا، نشر اکاذیب یا سوءاستفاده از فرایند قضایی مطرح است، تنظیم دقیق موضوع اهمیت زیادی دارد. وکیل می‌تواند مسیر مناسب، عنوان قانونی و مدارک قابل استناد را بررسی کند و از طرح شکایت عجولانه جلوگیری شود.

شکایت باید علیه شخص مشخص و درباره رفتار مشخص تنظیم شود. از طرح چند عنوان اتهامی بدون دلیل، استفاده از الفاظ توهین‌آمیز، بیان مطالب خارج از موضوع و نسبت دادن جرم قطعی بدون مدرک خودداری کنید. اگر سندی در اختیار ندارید، به‌جای ادعای قطعی، واقعیت مشاهده‌شده و درخواست بررسی را بنویسید.

همچنین مهلت‌های قانونی را جدی بگیرید. برخی اعتراض‌ها مدت محدودی دارند و از تاریخ ابلاغ محاسبه می‌شوند. ثبت درخواست در آخرین روز، احتمال بروز خطا یا نقص را بیشتر می‌کند. پس از ثبت، وضعیت ابلاغ‌ها و اخطارهای رفع نقص را پیگیری کنید و در صورت درخواست مرجع رسیدگی، اصل اسناد یا توضیحات تکمیلی را ارائه دهید.

در جمع‌بندی سوال در خصوص شکایت از بازپرس و شاکی، نخست باید هدف اقدام روشن شود: اصلاح تصمیم پرونده، شکایت انتظامی از بازپرس، شکایت کیفری از رفتار مجرمانه یا مطالبه خسارت. هرکدام مرجع، دلیل و روند جداگانه دارد. شکست شاکی در پرونده، خودبه‌خود جرم نیست و نارضایتی از تصمیم بازپرس نیز به‌تنهایی تخلف محسوب نمی‌شود. بهترین اقدام، بررسی دقیق پرونده، رعایت مهلت اعتراض، جمع‌آوری مدارک و تنظیم شکایت مستند و محترمانه است.