شکایت از کار کردن اتباع در شرکت

برای شکایت از کار کردن اتباع در شرکت، اگر تبعه خارجی مجوز کار معتبر نداشته باشد، باید موضوع را با مدارک قابل اثبات به اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی، اداره امور اتباع و مهاجرین خارجی یا مرجع قضایی اعلام کنید. در شکایت از کار کردن اتباع در شرکت، صرف خارجی بودن فرد تخلف نیست؛ مسئله اصلی، نداشتن پروانه کار، پایان اعتبار آن یا اشتغال در شغلی متفاوت با مفاد مجوز است. برای مثال، اگر شرکتی کارگری تبعه خارجی را بدون مجوز در کارگاه خود به کار گرفته و از ارائه قرارداد یا اطلاعات استخدامی نیز خودداری کند، می‌توانید مشخصات شرکت، محل کار، زمان اشتغال و اسناد موجود را گزارش دهید تا موضوع بررسی شود.

مطابق مقررات قانون کار، به‌کارگیری اتباع خارجی در ایران اصولاً نیازمند داشتن پروانه کار است. پروانه کار ممکن است برای مدت معین، کارفرمای مشخص یا شغل خاص صادر شود. بنابراین اگر مجوز منقضی شده باشد یا فرد در شغلی غیر از شغل درج‌شده در پروانه فعالیت کند، مسئولیت کارفرما و شخص مسئول در شرکت می‌تواند مطرح شود. اتباعی که دارای گذرنامه یا مدارک اقامتی هستند، لزوماً مجوز اشتغال ندارند و باید وضعیت اجازه کار آنان به‌طور جداگانه بررسی شود.

هر تبعه خارجی برای اشتغال قانونی باید شرایط مقرر درباره اقامت و کار را داشته باشد. داشتن کارت اقامت، گذرنامه، برگه سرشماری یا مدرک شناسایی به‌تنهایی جای پروانه کار را نمی‌گیرد؛ مگر اینکه مقررات خاص، فرد را از دریافت پروانه کار معاف کرده باشد. قانون کار برای برخی گروه‌ها، مانند اشخاص دارای شرایط خاص اقامتی یا افرادی که در چارچوب توافق‌های بین‌المللی فعالیت می‌کنند، استثناهایی پیش‌بینی کرده است. به همین دلیل، پیش از طرح گزارش، بهتر است درباره وضعیت دقیق فرد و نوع مدرک او اطلاعات جمع‌آوری شود.

موارد مهم تخلف معمولاً شامل این وضعیت‌هاست:

• به‌کارگیری تبعه خارجی بدون پروانه کار معتبر.
• ادامه اشتغال پس از پایان اعتبار پروانه کار.
• استفاده از نیروی خارجی در شغلی متفاوت از عنوان مندرج در مجوز.
• به‌کارگیری فرد در محل یا کارگاهی غیر از محدوده مجاز، در صورتی که مجوز او چنین محدودیتی داشته باشد.
• ثبت صوری نیروی ایرانی، پرداخت دستمزد به واسطه یا پنهان کردن رابطه کاری برای دور زدن مقررات.

تشخیص نهایی تخلف با مرجع رسیدگی‌کننده و پس از بررسی اسناد، بازدید از محل، اظهارات کارکنان و مدارک اقامتی و شغلی انجام می‌شود. بنابراین بهتر است در گزارش خود از بیان مطالب قطعی و اثبات‌نشده مانند «جعل مدارک» یا «قاچاق نیروی انسانی» خودداری کنید؛ مگر اینکه برای این ادعا دلیل مشخص داشته باشید.

کارمند شرکت، شریک یا سهامدار، پیمانکار، همسایه کارگاه، کارگر ایرانی متضرر و حتی شخصی که به‌طور مستقیم در شرکت شاغل نیست، می‌تواند اطلاعات تخلف احتمالی را به مراجع مربوط اعلام کند. البته ارزش و نتیجه گزارش به میزان اعتبار اطلاعات و مدارک بستگی دارد. اگر گزارش‌دهنده خودِ کارگر شرکت باشد، باید خطرهای احتمالی مانند فشار کاری، تهدید، اخراج یا افشای هویت را در نظر بگیرد و در صورت امکان، درخواست محرمانه ماندن اطلاعات خود را مطرح کند.

اگر ادعا مربوط به تضییع حقوق کارگران ایرانی، پرداخت نکردن دستمزد، بیمه نکردن یا جایگزین کردن نیروی خارجی به شکل غیرقانونی باشد، مراجعه به اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی اهمیت بیشتری دارد. اگر موضوع شامل استفاده از مدرک جعلی، تهدید، تبانی، اخاذی یا رفتار مجرمانه دیگری باشد، علاوه بر گزارش اداری، می‌توان موضوع را از طریق دفتر خدمات الکترونیک قضایی و دادسرای صالح نیز پیگیری کرد.

برای شکایت از کار کردن اتباع در شرکت بهتر است ابتدا اطلاعات را به‌صورت منظم جمع‌آوری کنید. نام و نشانی شرکت، نشانی دقیق محل کار، نام مدیر یا مسئول کارگاه، نوع فعالیت، تعداد تقریبی اتباع، زمان شروع اشتغال و نوع کاری که انجام می‌دهند، در رسیدگی مؤثر است. اگر نام تبعه را نمی‌دانید، مشخصات ظاهری، بخش محل کار و شیفت کاری او نیز می‌تواند برای شناسایی کافی باشد.

• مدارک و اطلاعات موجود را بدون دستکاری نگهداری کنید؛ از جمله قرارداد، فیش پرداخت، پیام‌های کاری، تصویر آگهی استخدام یا اسناد حضور فرد در محل کار.
• گزارش را به اداره کار محل وقوع کارگاه یا اداره امور اتباع و مهاجرین خارجی ارائه دهید.
• در متن گزارش، به‌جای قضاوت، وقایع قابل مشاهده و زمان و مکان وقوع آن‌ها را توضیح دهید.
• در صورت وجود جنبه کیفری، شکواییه را از طریق دفتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت کنید.
• کد رهگیری، رسید ثبت و شماره پرونده را نگهداری و از وضعیت رسیدگی پیگیری کنید.

برای طرح گزارش اداری، معمولاً پرداخت هزینه دادرسی مانند دعوای مالی مطرح نیست؛ اما ثبت شکواییه قضایی ممکن است هزینه خدمات قانونی و تعرفه ثبت داشته باشد. مبلغ این هزینه‌ها ثابت و همیشگی نیست و بر اساس تعرفه‌های زمان ثبت تعیین می‌شود. اگر شخص توانایی مالی کافی ندارد یا در معرض تهدید است، می‌تواند درباره حمایت‌های قانونی، معاضدت قضایی و نحوه اعلام محرمانه اطلاعات از مرجع مربوط راهنمایی بگیرد.

در شکایت از کار کردن اتباع در شرکت، ارائه دلیل برای اثبات وجود رابطه کاری و نبود مجوز اهمیت زیادی دارد. شاکی معمولاً به پروانه کار دسترسی مستقیم ندارد؛ بنابراین لازم نیست حتماً خودش ثابت کند که مجوز وجود ندارد. کافی است اطلاعات دقیق و قرائن اشتغال را ارائه کند تا مرجع صالح از اداره مربوط درباره اعتبار پروانه استعلام بگیرد.

مدارک و قرائن قابل استفاده می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• تصاویر یا فیلم‌هایی که حضور فرد را در حال انجام کار در محل شرکت نشان می‌دهد؛ البته تهیه و استفاده از تصویر نباید با نقض حریم خصوصی یا ورود غیرمجاز همراه باشد.
• پیام‌های مدیر یا سرپرست درباره ساعت کار، وظایف، دستمزد و محل فعالیت.
• فهرست شیفت‌ها، کارت ورود و خروج یا گزارش‌های داخلی شرکت.
• شهادت کارکنان یا اشخاصی که از اشتغال فرد اطلاع مستقیم دارند.
• تصویر آگهی استخدام، قرارداد پیمانکاری یا اسناد پرداخت دستمزد.
• اطلاعات مربوط به نام تجاری، نشانی و شماره ثبت شرکت برای شناسایی دقیق کارفرما.

مدرک باید تا حد امکان اصل یا نسخه قابل استناد باشد. انتشار عمومی تصویر، نام یا اطلاعات هویتی فرد در شبکه‌های اجتماعی اقدام مناسبی نیست و ممکن است برای گزارش‌دهنده مسئولیت حقوقی ایجاد کند. ارائه مدارک به مرجع رسمی و خودداری از اتهام‌زنی عمومی، مسیر امن‌تری است.

بر اساس قانون کار، کارفرمایی که تبعه خارجی فاقد پروانه کار را استخدام کند، یا پس از پایان اعتبار مجوز به همکاری ادامه دهد، یا او را در کاری غیر از شغل مندرج در پروانه به کار گیرد، ممکن است با مجازات کیفری روبه‌رو شود. مجازات پیش‌بینی‌شده برای این رفتار، حبس از ۹۱ تا ۱۸۰ روز است. مسئولیت ممکن است متوجه کارفرما یا شخصی شود که در شرکت اختیار واقعی برای استخدام و به‌کارگیری نیرو داشته است؛ تشخیص این موضوع به ساختار شرکت و اسناد پرونده بستگی دارد.

علاوه بر مسئولیت کیفری، برای کارفرما پیامدهای اداری و بازرسی نیز ممکن است ایجاد شود. بازرسی از کارگاه، توقف اشتغال غیرمجاز، الزام به رعایت مقررات، بررسی سوابق پرداخت و رسیدگی به حقوق کارگر از جمله نتایج احتمالی است. اگر تبعه خارجی در ایران به‌صورت قانونی کار کرده باشد اما دستمزد، بیمه یا مزایای او پرداخت نشده باشد، خود او نیز می‌تواند برای مطالبه حقوق کارگری اقدام کند. غیرمجاز بودن اشتغال، به‌طور خودکار موجب از بین رفتن همه حقوق ناشی از کار انجام‌شده نمی‌شود؛ تشخیص میزان حقوق و مسئولیت، با توجه به مدارک و رابطه کاری انجام می‌گیرد.

برای شکایت از کار کردن اتباع در شرکت می‌توانید گزارش خود را با چنین ساختاری تنظیم کنید:

«اینجانب ... به استحضار می‌رسانم شرکت ... به نشانی ... از تاریخ تقریبی ... یک یا چند تبعه خارجی را در بخش ... به کار گرفته است. افراد مذکور در ساعات ... و تحت نظارت آقای/خانم ... فعالیت می‌کنند. با توجه به قرائن موجود، احتمال می‌رود اشتغال آنان بدون پروانه کار معتبر یا خارج از حدود مجوز انجام شده باشد. مدارک و اطلاعات موجود شامل ... است. تقاضا دارم ضمن بررسی وضعیت اقامت و پروانه کار افراد، از محل بازرسی و نتیجه رسیدگی به اینجانب اعلام شود. در صورت امکان، هویت گزارش‌دهنده محرمانه بماند.»

در صورتی که گزارش را به شکل شکواییه قضایی ثبت می‌کنید، باید مشخصات شاکی، مشخصات شرکت یا مسئول مورد شکایت، موضوع، شرح دقیق ماجرا، دلایل و خواسته خود را درج کنید. اگر هویت کارفرما را نمی‌دانید، می‌توانید مشخصات شرکت، نشانی و عنوان مسئول را بنویسید و تقاضای شناسایی مسئول واقعی را مطرح کنید. از نسبت دادن جرم‌های متعدد و نامرتبط خودداری کنید؛ موضوع شکواییه باید بر اشتغال بدون مجوز یا تخلف مشخص متمرکز باشد.

آیا هر تبعه خارجی که در شرکت کار می‌کند، غیرقانونی است؟

خیر. اتباع خارجی در صورت داشتن شرایط اقامت و پروانه کار معتبر می‌توانند در محدوده مجاز فعالیت کنند. بنابراین، ملیت فرد به‌تنهایی دلیل تخلف نیست و باید اعتبار و حدود مجوز بررسی شود.

اگر نام تبعه خارجی را ندانم، می‌توانم گزارش بدهم؟

بله. نشانی شرکت، بخش محل کار، زمان حضور، نوع فعالیت و مشخصات ظاهری می‌تواند به بازرسی و شناسایی فرد کمک کند. هرچه اطلاعات دقیق‌تر باشد، رسیدگی سریع‌تر و مؤثرتر خواهد بود.

آیا گزارش‌دهنده باید حتماً کارمند شرکت باشد؟

خیر. هر شخصی که اطلاعات معتبر درباره اشتغال غیرمجاز دارد می‌تواند موضوع را به مرجع اداری یا قضایی اعلام کند. با این حال، گزارش بدون دلیل یا بر پایه حدس ممکن است نتیجه‌ای نداشته باشد.

آیا می‌توان گزارش را بدون افشای عمومی هویت ثبت کرد؟

می‌توانید هنگام ارائه اطلاعات، درخواست محرمانه ماندن هویت خود را مطرح کنید؛ اما میزان امکان حفظ محرمانگی به مرجع رسیدگی و شرایط پرونده بستگی دارد. انتشار موضوع در فضای عمومی، جایگزین ثبت رسمی گزارش نیست.

رسیدگی به این موضوع چقدر طول می‌کشد؟

مدت رسیدگی به محل کار، تعداد افراد، کامل بودن مدارک، نیاز به بازرسی و استعلام وضعیت مجوز بستگی دارد. قانون برای همه گزارش‌ها مدت یکسانی تعیین نکرده است؛ بنابراین بهتر است پس از دریافت شماره پیگیری، در فاصله مناسب وضعیت پرونده را از مرجع مربوط جویا شوید.

اگر شرکت بعد از گزارش، کارمند را تهدید یا اخراج کند چه باید کرد؟

تهدید، اجبار یا اخراج برخلاف مقررات می‌تواند موضوعی جداگانه برای پیگیری باشد. پیام‌ها، تماس‌ها و اسناد اخراج را حفظ کنید و در صورت وجود رابطه کاری، برای مطالبه حقوق و بررسی قانونی بودن اقدام کارفرما به اداره کار مراجعه کنید.

برای شکایت از کار کردن اتباع در شرکت، ابتدا باید میان تابعیت فرد و غیرقانونی بودن اشتغال تفاوت بگذارید. نداشتن پروانه کار معتبر، پایان اعتبار مجوز یا فعالیت خارج از شغل تعیین‌شده، مهم‌ترین موارد قابل پیگیری هستند. جمع‌آوری مدارک، ثبت گزارش در اداره کار یا اداره امور اتباع، و در صورت وجود جرم، ثبت شکواییه قضایی، مسیر عملی رسیدگی است. گزارش باید دقیق، مستند و بدون اتهام‌زنی عمومی باشد. همچنین در صورت نگرانی از تهدید یا افشای هویت، موضوع محرمانگی و حمایت قانونی را هنگام ثبت گزارش با مرجع مربوط مطرح کنید.