آیا قراردادی به دلیل فقدان شرایط قانونی از ابتدا بیاعتبار بوده است؟ در این وضعیت، شکایت بابت اعلام بطلان قرارداد برای درخواست احراز بیاعتباری قرارداد و آثار قانونی آن مطرح میشود؛ البته موفقیت دعوا به نوع ایراد، مفاد قرارداد و مدارک قابل ارائه بستگی دارد. بطلان با فسخ تفاوت دارد: در بطلان، قرارداد از ابتدا اثر حقوقی معتبر ایجاد نکرده، اما فسخ معمولاً برهمزدن قراردادی صحیح به استناد حق قانونی یا قراردادی است.
برای صحت معامله، وجود قصد و رضای واقعی، اهلیت طرفین، موضوع معین و مشروعیت جهت معامله اهمیت دارد. بنابراین، مواردی مانند فقدان قصد، اکراه مؤثر، ناتوانی قانونی یکی از طرفین، نامعین یا غیرممکن بودن موضوع، معامله نسبت به مال غیر بدون مجوز مالک و نامشروع بودن موضوع یا جهت، میتواند زمینه طرح دعوا باشد. تشخیص بطلان همیشه با عنوانی که خواهان انتخاب میکند انجام نمیشود و دادگاه مفاد قرارداد و واقعیت معامله را بررسی میکند.
در برخی موارد نیز قرارداد از ابتدا باطل نیست، بلکه «غیرنافذ» است؛ مانند معاملهای که شخص بدون داشتن اختیار درباره مال دیگری انجام داده و مالک آن را تنفیذ نکرده است. در چنین وضعی، خواسته و استدلال باید دقیق تنظیم شود تا با بطلان، عدم نفوذ یا فسخ اشتباه نشود.
دعوای شکایت بابت اعلام بطلان قرارداد صرفاً با ادعا اثبات نمیشود. خواهان باید دلیل وجود ایراد اساسی در زمان انعقاد قرارداد را ارائه کند. مدارک متداول عبارتاند از:
صرف پایین بودن قیمت، پشیمانی از معامله یا انجام نشدن تعهدات، معمولاً دلیل بطلان نیست و ممکن است موضوع فسخ، مطالبه خسارت یا الزام به انجام تعهد باشد.
این دعوا با ثبت دادخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی آغاز میشود. در دادخواست باید مشخصات طرفین، تاریخ و موضوع قرارداد، علت دقیق بطلان، خواستههای وابسته و دلایل درج شود. مرجع رسیدگی معمولاً دادگاه عمومی حقوقی است. صلاحیت محلی غالباً بر اساس اقامتگاه خوانده تعیین میشود؛ با این حال، اگر دعوا مستقیماً درباره حقوق مربوط به مال غیرمنقول باشد، محل وقوع ملک اهمیت ویژهای دارد.
ممکن است همراه با اعلام بطلان، استرداد وجه، تحویل مال، ابطال سند رسمی یا رفع آثار ثبتشده نیز درخواست شود. این خواستهها باید متناسب با وضعیت پرونده مطرح شوند. هزینه دادرسی تابع نوع خواسته و ارزش مالی آن است و بدون بررسی ارزش موضوع و تعرفه جاری، اعلام رقم ثابت قابل اتکا نیست. برای راهنمایی بیشتر در این زمینه، صفحه وکیل برای مشاوره تلفنی را ببینید.
فرض کنید «الف» خودرویی را به «ب» میفروشد، اما خودرو پیشتر به شخص دیگری منتقل شده و الف هنگام معامله مالک یا نماینده قانونی مالک نبوده است. اگر مالک واقعی معامله دوم را اجازه نکند، ب میتواند با طرح شکایت بابت اعلام بطلان قرارداد یا حسب وضعیت حقوقی، درخواست اعلام عدم نفوذ و استرداد وجه را مطرح کند. نتیجه پرونده به اسناد مالکیت، زمان معاملات، آگاهی خریدار و واکنش مالک واقعی بستگی دارد؛ بنابراین نمیتوان صرفاً از ظاهر قرارداد، نتیجه قطعی گرفت. برای راهنمایی بیشتر در این زمینه، صفحه وکیل متخصص جعل امضا را ببینید.
پیش از اقدام برای شکایت بابت اعلام بطلان قرارداد باید مشخص شود ایراد از ابتدا وجود داشته یا موضوع، فسخ و نقض تعهد است. بررسی قرارداد، جمعآوری دلایل، تعیین خواستههای مرتبط و انتخاب مرجع صالح، از اشتباهات پرهزینه جلوگیری میکند. در پروندههای دارای سند رسمی، مال غیرمنقول یا ادعای جعل و اکراه، تنظیم دادخواست تخصصی اهمیت بیشتری دارد. برای پیدا کردن وکیل در این منطقه، صفحه وکیل پاکدشت را ببینید.