شکایت بابت تعلق سختی کار زمانی نتیجه‌بخش است که کارگر بتواند ارتباط واقعی میان وظایف روزانه، عوامل زیان‌آور محیط کار و عنوان شغلی خود را ثابت کند؛ صرف درج عنوان شغلی یا ادعای دشوار بودن کار کافی نیست. در شکایت بابت تعلق سختی کار، مرجع اصلی ابتدا کمیته‌های تشخیص مشاغل سخت و زیان‌آور است و در صورت رد درخواست، امکان اعتراض اداری و سپس طرح دعوا در مرجع قضایی صالح وجود دارد. برای مثال، کارگری را تصور کنید که سال‌ها در معرض سروصدا، مواد شیمیایی یا گرمای شدید کار کرده اما کارفرما شغل او را عادی اعلام کرده است. این شخص باید با ارائه سوابق بیمه، شرح وظایف، گزارش بازرسی، مدارک پزشکی و شهادت همکاران، تقاضای بررسی شغل خود را مطرح کند؛ نه اینکه تنها به عنوان «کارگر» یا «اپراتور» در قرارداد استناد کند.
مشاغل سخت و زیان‌آور، کارهایی هستند که عوامل فیزیکی، شیمیایی، مکانیکی یا بیولوژیکی محیط کار، در صورت استمرار، سلامت جسمی یا روانی کارگر را به خطر می‌اندازند و با رعایت استانداردهای ایمنی نیز ممکن است همچنان زیان‌آور باقی بمانند. تشخیص این وضعیت بر اساس بررسی واقعی محل کار، نوع فعالیت، میزان تماس با عامل زیان‌آور و شرایط حفاظتی انجام می‌شود.
عواملی مانند سروصدای بیش از حد، ارتعاش، گرما یا سرمای غیرمتعارف، گردوغبار، مواد سمی، کار در ارتفاع، کار زیرزمین، تماس مستمر با عوامل عفونی و فعالیت در محیط‌های پرخطر می‌توانند در بررسی کمیته مورد توجه قرار گیرند. با این حال، هیچ عنوانی به صورت خودکار برای تمام کارگاه‌ها سخت و زیان‌آور محسوب نمی‌شود. ممکن است یک شغل در کارگاهی مشمول باشد اما همان عنوان در کارگاه دیگر، به دلیل تفاوت تجهیزات و شرایط محیطی، مشمول نشود.
در گام نخست، کارگر، کارفرما یا تشکل کارگری می‌تواند درخواست بررسی شغل را از طریق اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی محل کارگاه پیگیری کند. پرونده معمولاً برای بررسی به کمیته بدوی تشخیص مشاغل سخت و زیان‌آور ارجاع می‌شود. این کمیته با توجه به مدارک، سوابق بازرسی و شرایط کارگاه درباره سخت و زیان‌آور بودن شغل تصمیم می‌گیرد.
در روند رسیدگی، بازرسی از محل کار اهمیت زیادی دارد. بازرس باید وضعیت واقعی کار را بررسی کند؛ بنابراین اگر کارگر مدتی در واحدی خاص فعالیت داشته اما اکنون در بخش دیگری مشغول است، باید سوابق دوره مورد ادعا را به شکل دقیق مشخص کند. تصمیم کمیته باید به طرفین ابلاغ شود و در صورت اعتراض، اعتراض در مهلت درج‌شده در ابلاغ و از مسیر مقرر به مرجع تجدیدنظر ارائه شود. بی‌توجهی به مهلت اعتراض ممکن است باعث قطعی شدن تصمیم شود.
اگر تصمیم نهایی کمیته برخلاف مدارک و واقعیت محیط کار باشد، شخص ذی‌نفع می‌تواند با رعایت تشریفات و مهلت قانونی، ابطال یا نقض تصمیم اداری را از دیوان عدالت اداری درخواست کند. در این مرحله، صرف تکرار ادعا کافی نیست و باید مشخص شود کمیته به کدام دلیل توجه نکرده، بازرسی ناقص بوده یا شرایط شغل به شکل نادرست ارزیابی شده است.
مدرک پزشکی به تنهایی سخت و زیان‌آور بودن شغل را ثابت نمی‌کند، اما می‌تواند قرینه مهمی درباره آثار محیط کار باشد. همچنین شهادت همکاران زمانی اثر بیشتری دارد که افراد، محل کار، سمت، دوره اشتغال و شرایط واقعی فعالیت را به طور دقیق بیان کنند.
پس از تأیید شغل، موضوع سابقه بیمه و امکان بازنشستگی باید از سازمان تأمین اجتماعی پیگیری شود. در مقررات مربوط به مشاغل سخت و زیان‌آور، سابقه اشتغال در چنین مشاغلی می‌تواند با ضریب مقرر برای بازنشستگی محاسبه شود؛ اما برخورداری از این امتیاز منوط به احراز شرایط قانونی، پرداخت حق بیمه و تأیید سابقه واقعی است.
کارگر باید دوره‌های اشتغال خود را تفکیک کند؛ زیرا ممکن است تنها بخشی از سابقه در محیط یا سمتی سخت و زیان‌آور بوده باشد. همچنین عنوان شغلی ثبت‌شده در لیست بیمه باید با واقعیت کار تطبیق داده شود. اگر کارفرما حق بیمه را با عنوان یا دستمزد نادرست پرداخت کرده باشد، ممکن است هم‌زمان نیاز به پیگیری اصلاح سوابق بیمه نیز وجود داشته باشد.
تأیید سختی کار به خودی خود به معنای صدور حکم بازنشستگی نیست. پس از قطعی شدن نظر کمیته، شرایط سابقه، سن، استمرار یا تناوب اشتغال و سایر الزامات باید در تأمین اجتماعی بررسی شود. بهتر است پیش از ترک کار یا تصمیم‌گیری درباره بازنشستگی، وضعیت سوابق به صورت کتبی از شعبه مربوط استعلام شود.
در پرونده‌هایی که کارگاه تعطیل شده یا اسناد آن در اختیار کارفرماست، باید از مدارک جایگزین مانند سوابق بیمه، گواهی همکاران، گزارش‌های قدیمی بازرسی و پرونده‌های پزشکی استفاده کرد. اگر کارفرما از ارائه مدارک خودداری کند، این موضوع را می‌توان در لایحه یا درخواست رسیدگی به شکل روشن مطرح کرد.
در ادامه، نمونه‌ای از متن قابل استفاده برای شکایت بابت تعلق سختی کار ارائه می‌شود. این متن باید با اطلاعات واقعی پرونده، نام کارگاه، دوره اشتغال و عامل زیان‌آور تکمیل شود:
ریاست محترم اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی شهرستان ...
با سلام؛
اینجانب ... فرزند ... به شماره ملی ... از تاریخ ... تا تاریخ ... در کارگاه ... واقع در ... با عنوان شغلی ... مشغول به کار بوده‌ام. وظایف واقعی اینجانب شامل ... بوده و در طول دوره اشتغال، به طور مستمر در معرض ... قرار داشته‌ام. با وجود استمرار این شرایط، شغل مذکور در سوابق کارگاه و بیمه به عنوان شغل عادی درج شده و آثار قانونی مربوط به سخت و زیان‌آور بودن آن اعمال نشده است.
با توجه به قرارداد کار، سوابق بیمه، شرح وظایف، مدارک پزشکی، گزارش‌های موجود و اظهارات همکاران، تقاضا دارم دستور فرمایید موضوع در کمیته مربوط بررسی، از محل کار بازرسی و درباره سخت و زیان‌آور بودن شغل اینجانب در دوره یادشده تصمیم‌گیری شود. همچنین درخواست دارم نتیجه رسیدگی و سوابق قابل احتساب برای استفاده از مزایای قانونی به صورت رسمی ابلاغ شود.
ضمائم: تصویر کارت ملی، سوابق بیمه، قرارداد یا گواهی اشتغال، فیش‌های حقوقی، مدارک پزشکی، اسامی شهود و سایر اسناد مرتبط.
نام و نام خانوادگی، امضا، شماره تماس و تاریخ
خیر. اظهارنظر کارفرما می‌تواند به عنوان یکی از مدارک بررسی شود، اما تشخیص نهایی در صلاحیت کمیته‌های قانونی است. مخالفت کارفرما مانع ثبت درخواست کارگر نیست و موافقت او نیز جایگزین تصمیم کمیته نمی‌شود.
بیماری می‌تواند قرینه‌ای مؤثر باشد، اما معیار اصلی، شرایط واقعی شغل و میزان مواجهه با عامل زیان‌آور است. کمیته باید بررسی کند که بیماری یا آسیب ادعایی با فعالیت مورد نظر ارتباط دارد و آیا شرایط کار از نظر مقررات، سخت و زیان‌آور محسوب می‌شود یا خیر.
تعطیلی کارگاه به تنهایی مانع رسیدگی نیست. سوابق بیمه، اسناد پرداخت حقوق، گواهی همکاران، گزارش‌های بازرسی و مدارک موجود می‌توانند برای بازسازی شرایط دوره اشتغال مورد استفاده قرار گیرند؛ هرچه اطلاعات مربوط به محل و زمان کار دقیق‌تر باشد، رسیدگی آسان‌تر خواهد بود.
هزینه‌های اداری ثبت درخواست در مراجع کار تابع مقررات همان مرجع است و خدمات وکالت یا کارشناسی، در صورت استفاده، جداگانه محاسبه می‌شود. اگر پرونده به دیوان عدالت اداری برسد، هزینه دادرسی و هزینه‌های احتمالی کارشناسی بر اساس تعرفه‌های زمان ثبت دادخواست تعیین خواهد شد.
ابتدا متن تصمیم و علت رد باید دقیق مطالعه شود. سپس در مهلت مندرج در ابلاغ، اعتراض مستدل به مرجع تجدیدنظر ارائه شود. اگر تصمیم نهایی همچنان برخلاف مدارک باشد، امکان بررسی قضایی تصمیم اداری با رعایت مهلت و تشریفات قانونی وجود دارد. در اعتراض باید به نقص بازرسی، بی‌توجهی به مدارک یا مغایرت تصمیم با شرایط واقعی کار اشاره شود.
برای پیگیری مؤثر این موضوع، ابتدا باید شرایط واقعی کار، دوره اشتغال و عوامل زیان‌آور به صورت دقیق مشخص شود. سپس درخواست با مدارک کافی در اداره کار ثبت و نتیجه کمیته پیگیری شود. عنوان شغلی، سابقه بیمه یا بیماری به تنهایی کافی نیست و مجموعه‌ای از اسناد، بازرسی محل و اظهارات معتبر می‌تواند پرونده را تقویت کند. در صورت رد درخواست، رعایت مهلت اعتراض و تنظیم لایحه مستدل اهمیت زیادی دارد. همچنین پس از تأیید شغل، بررسی جداگانه سوابق در تأمین اجتماعی برای استفاده از مزایای بازنشستگی ضروری است.