اگر متهمی که با قرار کفالت آزاد شده در موعد مقرر حاضر نشود، صرفاً با ثبت شکایت بابت کفالت زندانی متهم نمی‌توان وجه‌الکفاله را متوقف کرد؛ اقدام اصلی، مراجعه به همان مرجع کیفری، بررسی ابلاغ‌ها و اعتراض به دستور اخذ وجه‌الکفاله است. برای مثال، اگر شخصی کفیل برادر خود شده و پس از زندانی شدن متهم، بدون اطلاع واقعی از جلسه رسیدگی با اخطار پرداخت مواجه شود، موضوع شکایت بابت کفالت زندانی متهم باید در قالب اعتراض، ارائه عذر موجه یا اثبات رعایت نشدن تشریفات قانونی پیگیری شود.
کفالت یکی از قرارهای تأمین کیفری است. در این وضعیت، شخصی به نام کفیل تعهد می‌کند هر زمان مرجع قضایی متهم را احضار کرد، او را حاضر کند. در مقابل این تعهد، برای کفیل مبلغی به عنوان وجه‌الکفاله تعیین می‌شود. این مبلغ معمولاً به معنای پرداخت فوری در زمان صدور قرار نیست؛ بلکه تضمینی برای حضور متهم است.
کفیل باید نشانی و اطلاعات تماس خود را به‌درستی اعلام کند و ابلاغ‌های قضایی را پیگیری نماید. همچنین لازم است متهم را از زمان و محل حضور مطلع کند. با این حال، مسئولیت کفیل مطلق و بدون شرط نیست. صدور دستور اخذ وجه‌الکفاله زمانی قابل بررسی است که احضار متهم به شکل قانونی انجام شده، عدم حضور او بدون عذر موجه باشد و تشریفات اخطار به کفیل نیز رعایت شده باشد.
نکته مهم این است که زندانی شدن متهم به خودی خود به معنای تخلف کفیل نیست. ممکن است متهم در پرونده دیگری بازداشت شده باشد، بیماری شدید داشته باشد، ابلاغ واقعی دریافت نکرده باشد یا به علت حادثه‌ای خارج از اختیار خود نتوانسته باشد حاضر شود. هرکدام از این موارد باید با سند و در مهلت مناسب به مرجع قضایی اعلام شود.
در بیشتر پرونده‌ها، پاسخ منفی است. اختلاف میان کفیل و مرجع قضایی درباره حضور یا عدم حضور متهم، معمولاً از طریق اعتراض به دستور اخذ وجه‌الکفاله یا درخواست لغو و اصلاح آن پیگیری می‌شود، نه با شکواییه مستقل. مرجع رسیدگی نیز به طور معمول همان شعبه‌ای است که قرار کفالت را صادر کرده یا دادستانی و دادگاهی است که دستور مربوط به وصول وجه‌الکفاله در آن صادر شده است.
بنابراین در موضوع شکایت بابت کفالت زندانی متهم ابتدا باید مشخص شود منظور شما کدام وضعیت است: اعتراض کفیل به مطالبه وجه‌الکفاله، درخواست معرفی متهم و رفع مسئولیت، شکایت از جعل امضا یا فریب در زمان کفالت، یا اعتراض به اقدام غیرقانونی مأمور یا شخص ثالث. هرکدام مسیر متفاوتی دارد و انتخاب عنوان اشتباه ممکن است رسیدگی را طولانی کند.
اگر ادعا این باشد که امضای کفیل جعل شده، شخص بدون اطلاع او کفیل معرفی شده یا با ارائه مدارک دروغین از او تعهد گرفته‌اند، امکان طرح شکایت کیفری مستقل درباره همان رفتار وجود دارد. در این حالت، مدارک هویتی، نمونه امضا، پیام‌ها، شهادت شهود و گزارش کارشناسی می‌تواند اهمیت داشته باشد.
اعتراض به دستور اخذ وجه‌الکفاله معمولاً مهلت مشخصی دارد. در مقررات آیین دادرسی کیفری، اعتراض به دستور دادستان درباره اخذ وجه‌الکفاله یا ضبط تأمین، اصولاً ظرف ده روز از تاریخ ابلاغ قابل طرح در مرجع صالح است. چون نوع تصمیم، مرحله پرونده و نحوه ابلاغ در نتیجه مؤثر است، تاریخ ابلاغ را دقیق یادداشت کنید و اعتراض را به روزهای پایانی موکول نکنید.
اگر متهم به علت بیماری یا حادثه نتوانسته حاضر شود، گواهی باید تا حد امکان زمان دقیق حادثه و ناتوانی از حضور را نشان دهد. گواهی‌های کلی و بدون تاریخ معمولاً قدرت اثباتی کمتری دارند. در صورت ادعای ابلاغ نشدن، پرینت سوابق ابلاغ و نشانی ثبت‌شده در پرونده نیز اهمیت دارد.
در ادامه نمونه متن مناسب برای اعتراض به مطالبه وجه‌الکفاله ارائه می‌شود. این متن باید بر اساس واقعیت پرونده تکمیل شود و از درج ادعاهای نادرست یا مدارک غیرواقعی خودداری کنید.
ریاست محترم شعبه ........ دادسرا یا دادگاه ........
با سلام؛
اینجانب ........ فرزند ........ به شماره ملی ........، در پرونده کلاسه ........ به عنوان کفیل آقای/خانم ........ معرفی شده‌ام. اخیراً دستور اخذ وجه‌الکفاله به مبلغ ........ ریال به اینجانب ابلاغ شده است. با توجه به اینکه ........ [برای مثال: ابلاغ احضاریه به شکل قانونی انجام نشده / متهم در تاریخ مقرر به علت بستری بودن امکان حضور نداشته / متهم در بازداشت مرجع دیگری بوده / متهم در موعد مقرر حاضر شده است]، صدور دستور مذکور را منطبق با وضعیت واقعی پرونده نمی‌دانم.
دلایل و مستندات این درخواست عبارت است از: ۱. ........ ۲. ........ ۳. ........ . تصویر مدارک مربوط، سوابق ابلاغ و اسناد اثبات‌کننده عذر موجه به پیوست تقدیم می‌شود. با عنایت به مراتب فوق، تقاضای بررسی تشریفات ابلاغ و حضور متهم، پذیرش عذر موجه، لغو یا اصلاح دستور اخذ وجه‌الکفاله و اتخاذ تصمیم قانونی را دارم.
نام و نام خانوادگی: ........
امضا و تاریخ: ........
در موضوع شکایت بابت کفالت زندانی متهم بهتر است در متن درخواست، به جای جملات احساسی، زمان‌ها و رویدادها به ترتیب نوشته شود. اگر متهم اکنون در زندان است، گواهی رسمی محل نگهداری او را پیوست کنید و توضیح دهید که امکان معرفی یا حضور وی در زمان احضار وجود نداشته است.
برای ثبت درخواست از طریق دفتر خدمات الکترونیک قضایی، هزینه خدمات بر اساس تعرفه جاری و نوع اقدام محاسبه می‌شود و مبلغ آن ممکن است تغییر کند. هزینه کارشناسی، تهیه رونوشت و سایر خدمات احتمالی جداگانه است. اگر درخواست در قالب اعتراض به دستور اخذ وجه‌الکفاله ثبت شود، عنوان دقیق آن را از دفتر بخواهید تا به شعبه مرتبط ارسال شود.
مرجع صالح را نمی‌توان صرفاً بر اساس محل سکونت کفیل تعیین کرد. اصل پرونده و شعبه صادرکننده قرار اهمیت دارد. اگر تصمیم نهایی از سوی دادستان صادر شده باشد، مرجع اعتراض طبق مقررات همان تصمیم تعیین می‌شود. در پرونده‌های پیچیده، به‌ویژه زمانی که مبلغ وجه‌الکفاله سنگین است یا چند نوع ابلاغ وجود دارد، بررسی پرونده توسط وکیل دادگستری می‌تواند از ثبت درخواست ناقص جلوگیری کند.
خیر. زندانی بودن متهم ممکن است دلیل موجهی برای عدم حضور باشد، اما باید در پرونده اثبات شود. کفیل باید گواهی رسمی بازداشت و تاریخ آن را ارائه کند و نشان دهد بازداشت، مانع واقعی حضور متهم در زمان احضار بوده است.
در بسیاری از وضعیت‌ها، معرفی متهم پیش از نهایی شدن اقدامات اجرایی می‌تواند در تصمیم مرجع قضایی مؤثر باشد، اما نتیجه به مرحله پرونده و زمان اقدام بستگی دارد. بنابراین نباید معرفی متهم را به بعد از ابلاغ نهایی یا شروع وصول موکول کرد.
باید سوابق نشانی اعلام‌شده، تغییر نشانی و سابقه ابلاغ را بررسی کنید. سپس در اعتراض خود، نشانی صحیح و تاریخ تغییر آن را با مدارک موجود توضیح دهید. تصمیم نهایی به تشخیص مرجع رسیدگی و وضعیت ثبت اطلاعات در پرونده بستگی دارد.
خیر. وجه‌الکفاله ضمانت حضور متهم است و پرداخت یا وصول آن، به خودی خود محکومیت کیفری کفیل محسوب نمی‌شود. البته اگر در جریان کفالت، جرم مستقلی مانند جعل، تبانی یا ارائه سند مجعول رخ داده باشد، آن رفتار جداگانه بررسی خواهد شد.
باید فوراً تاریخ ابلاغ و نوع تصمیم را بررسی کرد. برخی تصمیم‌ها مهلت اعتراض دارند و در صورت وجود عذر قانونی برای تأخیر، ممکن است درخواست پذیرش عذر نیز مطرح شود. بدون مشاهده پرونده نمی‌توان درباره امکان قطعی اعتراض یا نتیجه آن اظهار نظر کرد.
در چنین پرونده‌ای، اقدام درست معمولاً ثبت شکواییه عمومی نیست؛ بلکه بررسی قرار کفالت، احضاریه، ابلاغ‌ها و دستور اخذ وجه‌الکفاله و سپس ارائه اعتراض مستند به مرجع صالح است. در شکایت بابت کفالت زندانی متهم باید میان عدم حضور متهم، تخلف احتمالی کفیل و جرم مستقل مانند جعل یا فریب تفاوت گذاشت. جمع‌آوری فوری مدارک، رعایت مهلت اعتراض و ارائه توضیح دقیق درباره علت غیبت متهم، مهم‌ترین اقدامات عملی برای دفاع از حقوق کفیل است.