در حالت عادی، مستمری پدربزرگ و مادربزرگ پس از فوت آنان به همه نوه‌ها یا اعضای خانواده منتقل نمی‌شود و تنها اشخاصی حق دریافت دارند که طبق مقررات صندوق بازنشستگی، بازمانده واجد شرایط یا فرد تحت تکفل قانونی محسوب شوند. بنابراین برای برقراری مستمری پدربزرگ و مادربزرگ باید ابتدا نوع صندوق، رابطه خانوادگی، وضعیت تکفل و شرایط سنی و معیشتی متقاضی بررسی شود؛ صرف نوه بودن یا زندگی کردن با پدربزرگ و مادربزرگ به‌تنهایی کافی نیست.
برای مثال، اگر نوه‌ای از کودکی با مادربزرگ خود زندگی کرده و هزینه‌های او را مادربزرگ پرداخت می‌کرده است، پس از فوت مادربزرگ ممکن است تصور شود که مستمری او به نوه منتقل می‌شود. در حالی که سازمان یا صندوق مربوط ابتدا بررسی می‌کند آیا نوه در فهرست افراد واجد شرایط قرار دارد، آیا والدین او در قید حیات و قادر به تأمین هزینه‌ها هستند و آیا وابستگی مالی با مدارک معتبر قابل اثبات است یا خیر.
مستمری، حق ارث مانند ملک یا حساب بانکی نیست. این مبلغ فقط به بازماندگانی پرداخت می‌شود که قانون یا مقررات صندوق، آنان را مستحق دانسته باشد. در اغلب مقررات، همسر، فرزندان و در شرایط خاص پدر و مادر فرد بیمه‌شده یا بازنشسته در گروه بازماندگان قرار می‌گیرند. نوه معمولاً به‌صورت مستقیم و صرفاً به دلیل نسبت خانوادگی، مستحق دریافت مستمری پدربزرگ یا مادربزرگ نیست.
با این حال، وضعیت پرونده می‌تواند در شرایط خاص متفاوت باشد. برای نمونه، اگر نوه از نظر قانونی تحت تکفل متوفی بوده، والدین او فوت کرده یا توانایی تأمین هزینه‌های زندگی را نداشته باشند و مقررات صندوق نیز چنین حالتی را پوشش دهد، امکان بررسی درخواست وجود دارد. در این موارد، نتیجه به اسناد، سابقه پرداخت هزینه‌ها، وضعیت والدین، نوع بیمه و تصمیم مرجع اداری یا قضایی بستگی دارد.
همچنین باید میان «مستمری بازماندگان» و «حقوق یا مستمری‌ای که به نام خود متقاضی برقرار است» تفاوت گذاشت. اگر متوفی مستمری‌بگیر تأمین اجتماعی، بازنشسته کشوری، لشکری یا عضو صندوق دیگری بوده باشد، شرایط دریافت و حتی مدارک لازم ممکن است با صندوق دیگر تفاوت داشته باشد. به همین دلیل، نمی‌توان یک پاسخ واحد را برای تمام پرونده‌ها ارائه کرد.
در مقررات عمومی، بازماندگان اصلی شامل همسر دائم، فرزندان واجد شرایط و در برخی موارد پدر و مادر تحت تکفل متوفی هستند. شرایط فرزندان می‌تواند به جنسیت، سن، ادامه تحصیل، ازدواج، اشتغال و میزان ازکارافتادگی بستگی داشته باشد. برای دختران معمولاً وضعیت تأهل و اشتغال اهمیت زیادی دارد و درباره پسران نیز سن یا ازکارافتادگی مؤثر است.
پدر و مادر متوفی نیز در صورتی که شرایط قانونی لازم را داشته باشند، ممکن است در گروه مستمری‌بگیران قرار گیرند. عواملی مانند تحت تکفل بودن، نداشتن درآمد یا مستمری مستقل و اثبات وابستگی مالی در این بررسی اهمیت دارد. این موضوع با دریافت مستمری توسط نوه متفاوت است و نباید این دو وضعیت با یکدیگر اشتباه شود.
در پرونده‌های مربوط به نوه، معمولاً باید ثابت شود که رابطه مالی و حمایتی واقعی و مستمر وجود داشته است. مدارکی مانند گواهی فوت والدین، حکم حضانت، رأی سرپرستی، اسناد اقامت مشترک، گواهی مدرسه، مدارک پرداخت هزینه‌های درمان و تحصیل و شهادت مطلعان می‌تواند برای روشن شدن وضعیت استفاده شود؛ البته ارزش هر مدرک به تشخیص مرجع رسیدگی‌کننده بستگی دارد.
نخستین مرحله، دریافت گواهی فوت و شناسایی شعبه یا واحدی است که پرونده بیمه‌ای و مستمری متوفی در آن قرار دارد. سپس متقاضی یا نماینده قانونی او باید به واحد مربوط مراجعه و درخواست بررسی برقراری مستمری بازماندگان را ثبت کند. در درخواست باید رابطه خانوادگی، وضعیت والدین، مدت وابستگی و دلایل استحقاق به‌صورت روشن نوشته شود.
مدارک هویتی متقاضی، شناسنامه و کارت ملی متوفی، گواهی فوت، مدارک اثبات نسبت خانوادگی، مدارک مربوط به والدین، اسناد حضانت یا سرپرستی، مدارک سکونت و اسناد مالی باید تا حد امکان ضمیمه شود. اگر متقاضی صغیر باشد، ولی، قیم یا سرپرست قانونی باید از طرف او اقدام کند. در صورت وجود چند بازمانده، مشخصات آنان نیز باید اعلام شود تا سهم هر شخص مطابق مقررات تعیین شود.
پس از ثبت درخواست، صندوق ممکن است درباره وضعیت تکفل تحقیق کند یا مدارک تکمیلی بخواهد. پاسخ شفاهی کارمند، جایگزین تصمیم کتبی نیست؛ بنابراین بهتر است شماره پیگیری و تصویر درخواست نگهداری شود و نتیجه نهایی به‌صورت مکتوب دریافت گردد. اگر درخواست رد شد، علت رد باید دقیق بررسی شود، زیرا گاهی نقص مدرک با تکمیل پرونده قابل اصلاح است.
چنانچه درخواست برقراری مستمری پدربزرگ و مادربزرگ رد شود یا مستمری برقرارشده بدون توضیح کافی قطع گردد، متقاضی باید ابتدا از مسیر اعتراض داخلی همان صندوق استفاده کند. در متن اعتراض، مشخصات پرونده، تاریخ تصمیم، دلیل اعلام‌شده برای رد یا قطع و مدارکی که نشان‌دهنده وابستگی است ذکر می‌شود.
اگر اعتراض داخلی نتیجه ندهد، بسته به نوع صندوق و ماهیت تصمیم، ممکن است امکان طرح دعوا در مرجع صالح اداری یا قضایی وجود داشته باشد. تعیین مرجع دقیق به این موضوع بستگی دارد که تصمیم را کدام نهاد گرفته، اختلاف درباره تفسیر مقررات است یا اثبات رابطه و تکفل، و متقاضی در چه سمتی اقدام می‌کند. پیش از ثبت دادخواست باید تصمیم کتبی، سوابق بیمه‌ای و تمام مدارک خانوادگی بررسی شود.
در دعوای قضایی، خواسته باید دقیق تنظیم شود؛ برای مثال، اعتراض به تصمیم رد درخواست، الزام به بررسی مجدد پرونده یا برقراری مستمری از تاریخ قانونی. طرح ادعای کلی مانند «پرداخت حقوق پدربزرگ» ممکن است باعث ابهام شود. همچنین پرداخت هزینه دادرسی و رعایت تشریفات ثبت دادخواست تابع مقررات روز است و مبلغ آن می‌تواند با توجه به نوع دعوا تغییر کند.
استشهادیه به‌تنهایی معمولاً برای اثبات همه شرایط کافی نیست. بهتر است اظهارات شهود با مدارک بانکی، قبوض، سوابق درمانی، اسناد مدرسه یا مدارک اقامت مشترک پشتیبانی شود. اگر متوفی هزینه‌ها را نقدی پرداخت می‌کرده است، شهادت افراد مطلع، سوابق خرید، رسیدهای درمانی و مدارک مربوط به سرپرستی می‌تواند برای تکمیل مجموعه دلایل مفید باشد.
خیر. زندگی مشترک فقط یکی از قرائن وابستگی است و باید شرایط صندوق، وضعیت والدین و سایر الزامات قانونی نیز احراز شود. بدون اثبات تکفل و وجود مبنای قانونی، سکونت مشترک به‌تنهایی حق دریافت ایجاد نمی‌کند.
این موضوع می‌تواند نشانه وابستگی مالی باشد، اما نتیجه قطعی نیست. رسید پرداخت شهریه، مدارک بانکی، گواهی مدرسه و شهادت مطلعان باید همراه با بررسی وضعیت والدین ارائه شود.
اگر چند نفر واجد شرایط شناخته شوند، تقسیم سهم تابع مقررات همان صندوق و وضعیت سایر بازماندگان است. تعداد نوه‌ها به‌تنهایی معیار تعیین سهم نیست و ممکن است وجود همسر یا فرزندان واجد شرایط بر میزان پرداخت اثر بگذارد.
برای همه صندوق‌ها یک مهلت واحد و قابل تعمیم وجود ندارد. با این حال، بهتر است درخواست بلافاصله پس از فوت یا اطلاع از قطع مستمری ثبت شود؛ زیرا تأخیر می‌تواند اثبات شرایط و دریافت معوقات را دشوار کند.
برای ثبت درخواست اداری معمولاً شخص یا نماینده قانونی می‌تواند اقدام کند، اما اگر پرونده با رد درخواست، اختلاف درباره تکفل، چند ذی‌نفع یا دعوای قضایی همراه باشد، مشورت با وکیل متخصص حقوق تأمین اجتماعی و بازنشستگی می‌تواند از طرح خواسته نادرست و اتلاف زمان جلوگیری کند.
ابتدا باید رسید ثبت درخواست و پیگیری‌های کتبی نگهداری شود و از صندوق درخواست پاسخ رسمی شود. در صورت ادامه سکوت یا امتناع، با توجه به نوع صندوق می‌توان از سازوکار اعتراض اداری یا مرجع قضایی صالح استفاده کرد. انتخاب مرجع بدون بررسی شخصیت حقوقی صندوق ممکن است موجب رد دادخواست شود.
دریافت مستمری پس از فوت پدربزرگ یا مادربزرگ امری خودکار و ارثی نیست. نوه تنها زمانی می‌تواند امیدوار به برقراری مستمری پدربزرگ و مادربزرگ باشد که مقررات صندوق چنین امکانی را بپذیرد و وابستگی مالی، وضعیت والدین، سن، تحصیل یا ازکارافتادگی و سایر شرایط با مدارک معتبر ثابت شود. بهترین اقدام، شناسایی صندوق، ثبت درخواست کتبی، جمع‌آوری اسناد تکفل و دریافت پاسخ رسمی است. در صورت رد، باید علت تصمیم بررسی و اعتراض در مرجع درست و در زمان مناسب پیگیری شود.