آیا زن و شوهر میتوانند پس از ازدواج درباره مقدار یا نوع مهریه تصمیم تازهای بگیرند؟ بله، آیا میشود مهریه را تغییر داد؛ اما این تغییر معمولاً با اصلاح ساده سند ازدواج انجام نمیشود و باید در قالب توافق معتبر، اقرار، ابراء، بذل، تبدیل تعهد یا سند رسمی تنظیم شود. اثر حقوقی تغییر نیز به این بستگی دارد که مهریه کاهش یافته، افزایش پیدا کرده یا فقط شیوه پرداخت آن عوض شده باشد.
پیش از ثبت نکاح، زوجین میتوانند درباره تعداد سکه، مال معین، وجه نقد، منفعت یا انجام یک عمل به عنوان مهریه توافق کنند. توافق نهایی باید در عقدنامه درج شود تا مقدار و اوصاف آن روشن باشد. اگر مالی به عنوان مهریه انتخاب میشود، مالکیت، ارزش، قابلیت انتقال و مشخصات آن باید تا حد امکان دقیق نوشته شود.
پس از امضای عقد، تغییر مفاد اصلی مهریه به صورت یکطرفه امکانپذیر نیست. بنابراین زن نمیتواند بدون رضایت شوهر مبلغ را افزایش دهد و شوهر نیز نمیتواند بدون رضایت زن مهریه را کاهش دهد یا پرداخت آن را منتفی بداند. مهریه پس از وقوع عقد، حق مالی زن محسوب میشود و اصل بر قابلیت مطالبه آن است.
برای کاهش مهریه، زن میتواند تمام یا بخشی از حق خود را ابراء کند؛ یعنی با قصد معتبر اعلام کند که دیگر آن مقدار را مطالبه نمیکند. بخشش، بذل یا دریافت عوض نیز ممکن است آثار متفاوتی داشته باشد و نباید بدون بررسی متن سند، همه آنها را یکسان دانست.
افزایش مهریه پس از ازدواج حساستر است. توافق جدید ممکن است به عنوان تعهد مستقل، هبه، صلح یا اقرار به دین بررسی شود؛ اما لزوماً به معنای تغییر خودکار مفاد عقدنامه نیست. اگر هدف طرفین ایجاد تعهد قابل استناد باشد، باید نوع تعهد، مبلغ، زمان پرداخت و ضمانت اجرا در سند رسمی یا نوشتهای دقیق و قابل اثبات مشخص شود. به همین دلیل، پاسخ به اینکه آیا میشود مهریه را تغییر داد به شکل توافق و عبارتهای بهکاررفته در سند نیز وابسته است.
اقدام از طریق دفتر اسناد رسمی معمولاً امنیت اثباتی بیشتری دارد. مدارک و اقدامات رایج عبارتاند از:
اگر سند عادی تنظیم شود، در صورت اختلاف، اصالت امضا، قصد واقعی طرفین و مفاد توافق باید اثبات شود. پیامک یا گفتوگوی شفاهی نیز همیشه برای اثبات تغییر قطعی کافی نیست. همچنین تغییر مهریه، به خودی خود، سایر حقوق مالی یا تعهدات ناشی از ازدواج را از بین نمیبرد.
فرض کنید مریم در عقدنامه مهریهای معادل ۱۱۰ سکه دارد و پس از چند سال، برای حل اختلاف، در دفترخانه اعلام میکند که ۶۰ سکه از آن را ابراء کرده است. در این حالت، اگر سند معتبر و بدون ایراد تنظیم شده باشد، مطالبه باقیمانده با مطالبه کل مهریه تفاوت خواهد داشت. حال اگر همان زوجین صرفاً در یک نوشته عادی اعلام کنند که مهریه به ۱۵۰ سکه افزایش یافته، دادگاه ممکن است آن نوشته را به عنوان تعهد مستقل بررسی کند، نه الزاماً اصلاح عقدنامه. بنابراین در چنین وضعی، پاسخ به پرسش آیا میشود مهریه را تغییر داد بدون دیدن متن توافق و نحوه تنظیم آن قطعی نیست.
مهریه با توافق دو طرف قابل کاهش، تبدیل یا در برخی موارد قابل افزایش از طریق ایجاد تعهد جدید است، اما تغییر یکطرفه اعتبار ندارد. برای جلوگیری از اختلاف، تفاوت میان ابراء، بخشش، صلح و تعهد مستقل باید روشن شود و توافق ترجیحاً در دفتر اسناد رسمی ثبت گردد. پیش از امضا نیز بررسی سند ازدواج و آثار مالی آن با مشاور حقوقی، تصمیم دقیقتری ایجاد میکند.