در حقوق ایران، اثبات عسر و حرج با شهادت شهود امکان‌پذیر است، اما شهادت به‌تنهایی همیشه برای صدور حکم طلاق کافی نیست و دادگاه آن را در کنار سایر دلایل بررسی می‌کند. در موضوع اثبات عسر و حرج با شهادت شهود، زن باید نشان دهد ادامه زندگی مشترک برای او با مشقت شدید و غیرقابل‌تحمل همراه شده و این وضعیت با اظهارات شاهدان، اسناد، گزارش‌ها یا قرائن قابل اثبات است. برای مثال، اگر شوهر مدتی طولانی منزل را ترک کرده، مرتکب خشونت مستمر شده یا اعتیاد او زندگی خانوادگی را مختل کرده باشد، شاهدانی که مستقیماً از این وقایع اطلاع دارند می‌توانند در روشن شدن موضوع نقش مهمی داشته باشند.
عسر و حرج به وضعیتی گفته می‌شود که ادامه زندگی مشترک برای زن با سختی شدید همراه باشد؛ به‌گونه‌ای که تحمل آن عرفاً دشوار یا غیرقابل‌تحمل شود. تشخیص این وضعیت با دادگاه خانواده است و صرف ناراحتی، اختلاف معمول زوجین یا ناسازگاری کوتاه‌مدت، لزوماً عسر و حرج محسوب نمی‌شود.
بر اساس مقررات قانون مدنی، هرگاه دوام زوجیت موجب عسر و حرج زن باشد، او می‌تواند به دادگاه مراجعه و درخواست طلاق کند. دادگاه ابتدا موضوع را بررسی می‌کند و در صورت احراز شرایط، شوهر را به طلاق الزام خواهد کرد. اگر الزام شوهر ممکن نباشد یا او از اجرای حکم خودداری کند، روند قانونی برای اجرای طلاق از طریق نماینده قضایی ادامه پیدا می‌کند.
مواردی مانند ترک زندگی خانوادگی بدون عذر موجه، اعتیاد زیان‌بار، محکومیت قطعی به حبس طولانی‌مدت، ضرب‌وشتم یا سوءرفتار مستمر و ابتلا به بیماری صعب‌العلاج می‌تواند از نمونه‌های عسر و حرج باشد. این موارد جنبه تمثیلی دارند و محدود به آن‌ها نیستند؛ بنابراین هر وضعیت شدید و مستمری که ادامه زندگی را برای زن غیرقابل‌تحمل کند، ممکن است با توجه به شرایط پرونده مورد بررسی قرار گیرد.
شاهد باید درباره موضوعی اظهارنظر کند که شخصاً آن را دیده، شنیده یا از آن اطلاع مستقیم پیدا کرده است. شهادت کسی که فقط بر اساس شنیده‌های دیگران صحبت می‌کند، معمولاً ارزش اثباتی کمتری دارد و ممکن است برای قاضی کافی نباشد. برای نمونه، همسایه‌ای که بارها آثار درگیری و ضرب‌وشتم را دیده، یکی از بستگان که ترک منزل یا رفتارهای خشن را به‌طور مستقیم مشاهده کرده یا مدیر ساختمان که از حضور نداشتن طولانی‌مدت شوهر اطلاع دارد، می‌تواند شاهد مؤثرتری باشد.
در ارزیابی اظهارات شاهد، دادگاه به موضوعاتی مانند میزان اطلاع او، رابطه‌اش با طرفین، هماهنگی گفته‌ها با سایر مدارک، نداشتن نفع شخصی و ثبات اظهارات توجه می‌کند. نزدیک بودن شاهد با زن به‌خودی‌خود باعث بی‌اعتباری شهادت نمی‌شود، اما ممکن است قاضی برای اطمینان بیشتر، مدارک تکمیلی مطالبه کند.
اثبات عسر و حرج با شهادت شهود زمانی نتیجه بهتری دارد که شهادت‌ها دقیق، هماهنگ و مربوط به رفتار یا وضعیت مستمر باشند. بیان جملاتی مانند «شوهرش آدم بدی است» یا «آن‌ها همیشه مشکل داشتند» معمولاً کافی نیست. شاهد باید بتواند زمان، مکان، نوع رفتار و آثار آن بر زندگی مشترک را تا حد امکان روشن توضیح دهد.
بهتر است پیش از معرفی شاهد، از او درباره جزئیات موضوع پرسیده شود تا روشن باشد که اطلاعات وی مستقیم و قابل توضیح است. شاهد نباید برای بیان مطالب غیرواقعی آموزش داده شود؛ زیرا تناقض در اظهارات یا مشخص شدن ساختگی بودن شهادت می‌تواند به اعتبار کل پرونده آسیب بزند.
شهادت شهود یکی از دلایل اثباتی است و بهتر است همراه با مدارک دیگر ارائه شود. هرچه مجموعه دلایل منسجم‌تر باشد، قاضی امکان دقیق‌تری برای تشخیص واقعیت خواهد داشت. نوع مدارک به علت عسر و حرج بستگی دارد.
استشهادیه به‌تنهایی جای شهادت حضوری را نمی‌گیرد. دادگاه ممکن است از امضاکنندگان بخواهد برای ادای توضیح حاضر شوند. همچنین ارائه پیام یا فایل صوتی باید با رعایت موازین قانونی انجام شود و نمی‌توان با دسترسی غیرمجاز به حساب‌ها یا وسایل دیگران، برای پرونده دلیل تهیه کرد.
زن ابتدا باید از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، دادخواست طلاق به علت عسر و حرج را ثبت کند. در دادخواست باید وضعیت دشوار زندگی، زمان آغاز آن، استمرار رفتار یا مشکل، آثار آن و دلایل اثباتی به‌صورت روشن نوشته شود. عبارت‌های کلی و احساسی، بدون توضیح وقایع مشخص، معمولاً قدرت اثباتی محدودی دارند.
ممکن است دادگاه برای بررسی دقیق‌تر، موضوع را به داوری، مددکاری، پزشکی قانونی یا تحقیقات محلی ارجاع دهد. در پرونده‌های خشونت یا اعتیاد، درخواست تحقیقات محلی و بررسی سوابق مرتبط می‌تواند در کنار شهادت شهود اهمیت داشته باشد. رسیدگی به این دعوا زمان ثابتی برای همه پرونده‌ها ندارد و به کامل بودن مدارک، تعداد جلسات، حضور طرفین و نظر دادگاه بستگی دارد.
ثبت دادخواست طلاق مستلزم پرداخت هزینه دادرسی و هزینه خدمات دفاتر مربوط است. مبلغ دقیق این هزینه‌ها به تعرفه‌های زمان ثبت و نوع خدمات بستگی دارد و ممکن است تغییر کند. اگر زن توانایی پرداخت هزینه دادرسی را نداشته باشد، می‌تواند با ارائه دلایل لازم، موضوع ناتوانی مالی و تقاضای مناسب را در چارچوب مقررات مطرح کند.
برای اصل طرح دعوای طلاق به علت عسر و حرج، مهلت کوتاه و ثابتی مانند مهلت شکایت کیفری وجود ندارد؛ با این حال، تأخیر طولانی می‌تواند جمع‌آوری دلیل و دسترسی به شاهدان را دشوار کند. پس از ابلاغ رأی نیز مهلت اعتراض باید جدی گرفته شود و زمان دقیق آن از متن ابلاغیه و مقررات مربوط به نوع رأی مشخص می‌شود.
اگر رفتار شوهر علاوه بر ایجاد عسر و حرج، عنوان کیفری نیز داشته باشد، زن می‌تواند در صورت وجود شرایط قانونی، مسیر کیفری را هم جداگانه بررسی کند. دعوای طلاق و شکایت کیفری دو موضوع مستقل هستند و ثبت یکی، همیشه به معنای اثبات خودکار دیگری نیست.
در اثبات عسر و حرج با شهادت شهود، صداقت و انسجام اهمیت بیشتری از تعداد شاهدان دارد. بهتر است روایت هر شاهد با مدارک موجود هماهنگ باشد و از اغراق یا نسبت دادن مطالبی که شخصاً مشاهده نکرده، خودداری شود.
کفایت شهادت یک نفر به نوع موضوع، شرایط شاهد و سایر دلایل پرونده بستگی دارد. دادگاه ممکن است شهادت را همراه با قرائن بپذیرد یا برای اطمینان بیشتر، مدارک و تحقیقات دیگری بخواهد. بنابراین نمی‌توان برای همه پرونده‌ها نتیجه یکسانی اعلام کرد.
اعضای خانواده می‌توانند درباره وقایعی که شخصاً دیده یا از آن اطلاع مستقیم دارند توضیح دهند. با این حال، دادگاه رابطه شاهد با زن و احتمال نفع یا جانبداری او را هنگام ارزیابی اظهارات در نظر می‌گیرد.
در صورت عدم حضور شاهد، دادگاه ممکن است برای او فرصت یا دستور حضور دیگری تعیین کند، اما نتیجه به تصمیم قاضی و وضعیت پرونده بستگی دارد. بهتر است مشخصات و نشانی شاهد دقیق باشد و پیش از جلسه از آمادگی او اطمینان حاصل شود.
این موارد ممکن است به‌عنوان قرینه یا دلیل تکمیلی بررسی شوند، اما ارزش آن‌ها به نحوه دستیابی، اصالت و ارتباط با موضوع بستگی دارد. فایل‌هایی که از طریق دسترسی غیرقانونی به دست آمده‌اند، می‌توانند مشکل حقوقی ایجاد کنند.
ترک منزل می‌تواند یکی از دلایل عسر و حرج باشد، اما مدت، علت، استمرار، وضعیت مالی زن و فرزندان و آثار واقعی این ترک اهمیت دارد. دادگاه مجموعه این عوامل را بررسی می‌کند و صرف ادعای ترک منزل بدون دلیل، همیشه کافی نیست.
اثبات عسر و حرج با شهادت شهود زمانی موفق‌تر است که شاهدان اطلاع مستقیم داشته باشند و اظهارات آنان با مدارک رسمی، گزارش‌ها و قرائن دیگر هماهنگ باشد. زن باید در دادخواست، رفتار یا وضعیت دشوار را به‌صورت مشخص، مستمر و قابل بررسی توضیح دهد و از بیان مطالب کلی یا اغراق‌آمیز خودداری کند. جمع‌آوری مدارک پیش از ثبت دادخواست، معرفی شاهدان مناسب، حضور منظم در جلسات و توجه به مهلت اعتراض، مهم‌ترین اقدامات عملی برای پیگیری این دعواست.