آیا مستأجر میتواند سرقفلی مغازه را بدون رضایت مالک به شخص دیگری واگذار کند؟ پاسخ کوتاه این است که انتقال عادی سرقفلی بدون اجازه مالک همیشه معتبر و قابل استناد نیست و اعتبار آن به تاریخ قرارداد، مفاد اجارهنامه، وجود حق انتقال به غیر و نوع سرقفلی بستگی دارد. منظور از انتقال عادی معمولاً قراردادی است که در دفترخانه تنظیم نشده و با نوشته عادی، رسید یا توافق دستی انجام شده است؛ بنابراین صرف امضای چنین نوشتهای، مالکیت قطعی یا امکان قانونی انتقال را تضمین نمیکند.
نخست باید مشخص شود رابطه استیجاری تابع قانون روابط موجر و مستأجر سال ۱۳۵۶ است یا قانون سال ۱۳۷۶. قراردادهای قدیمی، بهویژه در اماکن تجاری، ممکن است تابع مقررات حمایتی قانون ۱۳۵۶ باشند؛ در این وضعیت، انتقال محل به دیگری برخلاف قرارداد یا بدون رعایت تشریفات قانونی میتواند برای مالک حق درخواست تخلیه ایجاد کند. در قراردادهای مشمول قانون ۱۳۷۶، متن اجارهنامه و توافق طرفین اهمیت بیشتری دارد.
اگر در قرارداد، حق انتقال منافع یا سرقفلی به غیر بهصراحت پذیرفته شده باشد، مستأجر باید انتقال را دقیقاً در همان حدود انجام دهد. برای مثال، انتقال به شریک، واگذاری به شخص ثالث یا تغییر شغل ممکن است هرکدام شرایط متفاوتی داشته باشند. در مقابل، اگر انتقال به غیر ممنوع شده باشد، انتقال عادی سرقفلی بدون اجازه مالک با ریسک جدی مواجه است و انتقالگیرنده نمیتواند فقط با استناد به قرارداد عادی، مالک را مجبور به پذیرش خود کند.
قرارداد عادی ممکن است میان طرفین معتبر باشد، اما اعتبار آن در برابر مالک موضوع جداگانهای است. دادگاه برای تشخیص واقعیت معامله، مجموعهای از دلایل را بررسی میکند، نه فقط یک رسید یا قولنامه را. مدارک مهم عبارتاند از:
مجوز کسب بهتنهایی دلیل مالکیت سرقفلی نیست و پرداخت پول نیز الزاماً ثابت نمیکند که مالک با انتقال موافق بوده است. همچنین سکوت مالک فقط در شرایط خاص و با توجه به رفتارهای روشن او میتواند نشانه رضایت ضمنی تلقی شود؛ بنابراین نباید سکوت را بدون بررسی اوضاع پرونده، اجازه قطعی دانست.
فرض کنید مستأجر یک فروشگاه، سرقفلی را با قرارداد عادی به فرد دیگری واگذار کند، در حالی که اجارهنامه انتقال به غیر را ممنوع کرده است. انتقالگیرنده مبلغ را بپردازد و فعالیت خود را آغاز کند، اما مالک با تنظیم اظهارنامه مخالفت کند. در این وضعیت، انتقال عادی سرقفلی بدون اجازه مالک ممکن است از نظر مالک تخلف قراردادی محسوب شود و زمینه طرح دعوای تخلیه یا اختلاف درباره ارزش سرقفلی را فراهم کند. نتیجه نهایی به تاریخ قرارداد، متن شرط ممنوعیت، پرداختها و رفتار مالک بستگی دارد و از پیش نمیتوان حکم قطعی داد.
پیش از پرداخت وجه، اصل اجارهنامه و سوابق سرقفلی بررسی شود. سپس بهتر است رضایت مالک بهصورت کتبی و با ذکر مشخصات انتقالگیرنده، شغل، مدت و حدود استفاده دریافت شود. اگر مالک همکاری نکند، مستأجر باید با بررسی قرارداد و قانون حاکم، امکان مراجعه قضایی یا مطالبه حقوق مالی خود را از وکیل بپرسد. تنظیم سند رسمی، دریافت اقرارنامه و ثبت پرداختها نیز احتمال اختلاف را کاهش میدهد.
انتقال عادی سرقفلی بدون اجازه مالک ممکن است میان انتقالدهنده و انتقالگیرنده آثاری داشته باشد، اما لزوماً در برابر مالک قابل استناد نیست. مهمترین اقدام، بررسی قانون حاکم بر اجاره، شرط انتقال به غیر، منشأ سرقفلی و مدارک پرداخت است. پیش از امضای قرارداد، دریافت رضایت مکتوب مالک و مشورت حقوقی میتواند از پرداخت مبلغ سنگین و طرح دعوای تخلیه یا مطالبه خسارت جلوگیری کند.