آیا شوهر میتواند پیش از اجرای مهریه، ملک یا خودرویش را منتقل کند و از پرداخت دین فرار کند؟ باطل کردن معامله قبل از اجرای مهریه در صورت اثبات قصد فرار از دین و کافی نبودن اموال باقیمانده، امکانپذیر است؛ اما هر معاملهای خودبهخود باطل نمیشود و نتیجه به زمان ایجاد بدهی، انگیزه انتقال، ارزش معامله و وضعیت مالی زوج بستگی دارد.
مهریه از زمان وقوع عقد، دِین زوج محسوب میشود؛ بنابراین زن برای پیگیری انتقال مشکوک، باید وجود دین و وقوع معامله را نشان دهد. مطابق قواعد مربوط به معامله به قصد فرار از دین، چنانچه انتقال با هدف نپرداختن مهریه انجام شده باشد و اموال باقیمانده برای پرداخت بدهی کافی نباشد، زن میتواند بیاعتباری یا عدم نفوذ معامله و همچنین استیفای طلب از مال را درخواست کند.
تفاوت مهمی میان باطل بودن و قابل بیاثر شدن معامله وجود دارد. معامله صوری، یعنی معاملهای که واقعاً قصد انتقال در آن وجود نداشته، ممکن است با اثبات فقدان قصد، باطل اعلام شود. اما فروش واقعی مال به قصد فرار از پرداخت دین، لزوماً از ابتدا باطل نیست و ممکن است نیازمند رسیدگی قضایی برای بیاثر کردن آن یا توقیف عوض و داراییهای منتقلگیرنده باشد.
دادگاه معمولاً مجموعهای از قرائن را بررسی میکند و صرف ادعای زن کافی نیست. مهمترین موارد عبارتاند از:
اگر معامله پیش از مطالبه مهریه انجام شده باشد، اثبات قصد فرار از دین دشوارتر میشود، ولی غیرممکن نیست. زمان عقد، میزان مهریه، وضعیت مالی زوج و شواهدی مانند پیامها، اقرارها یا معاملات مشابه میتواند در ارزیابی دادگاه مؤثر باشد.
زن باید سند ازدواج یا مستند قانونی مهریه، مدارک هویتی، اطلاعات کامل مال و معامله، و هر دلیل مربوط به صوری یا غیرمتعارف بودن انتقال را جمعآوری کند. استعلام ثبتی ملک، تصویر سند انتقال، شهادت مطلعان و مدارک مالی زوج نیز ممکن است اهمیت داشته باشد.
در عمل، میتوان همزمان یا متناسب با شرایط، از مسیر اجرای ثبت یا دادگاه برای مطالبه مهریه اقدام کرد و درباره معامله، دادخواست مناسب مطرح نمود. درخواست تأمین خواسته نیز در صورت وجود شرایط قانونی میتواند از انتقال دوباره یا مخفی کردن اموال جلوگیری کند. عنوان دقیق دعوا به نوع مال، رسمی یا عادی بودن سند، وجود خریدار واقعی و هدف مورد نظر بستگی دارد؛ بنابراین انتخاب نادرست عنوان دادخواست ممکن است موجب رد یا طولانی شدن رسیدگی شود.
فرض کنید زوج پس از مطالبه مهریه، تنها آپارتمان خود را با قیمتی بسیار کمتر از ارزش واقعی به برادرش منتقل کند و همچنان در آن سکونت داشته باشد. اگر زن بتواند بدهی، زمان انتقال، ناکافی بودن داراییهای باقیمانده و آگاهی برادر از هدف معامله را اثبات کند، باطل کردن معامله قبل از اجرای مهریه یا دستکم بیاثر کردن انتقال و استیفای طلب از مال منتقلشده قابل بررسی خواهد بود. با این حال، نتیجه قطعی نیست و دفاع خریدار، پرداخت واقعی ثمن و وضعیت ثبتی ملک نیز بررسی میشود.
برای باطل کردن معامله قبل از اجرای مهریه باید میان انتقال عادی و معامله صوری یا با انگیزه فرار از دین تفاوت گذاشت. سرعت در گرفتن استعلام، ثبت مطالبه مهریه، درخواست تأمین خواسته و گردآوری دلیل اهمیت زیادی دارد. صرف انتقال مال یا خویشاوند بودن خریدار کافی نیست و تصمیم نهایی به دلایل قابل ارائه و تشخیص مرجع رسیدگی وابسته است.