تحصیل دلیل از راه نامشروع به معنای به دست آوردن سند، اقرار، فایل، تصویر یا شهادت با نقض قانون، اجبار، تهدید، فریب یا تعرض به حقوق اشخاص است. در تحصیل دلیل از راه نامشروع، صرف اینکه اطلاعاتی برای اثبات ادعا مفید باشد، استفاده از آن را قانونی نمی‌کند و اعتبار آن باید با توجه به شیوه دستیابی، مرجع تهیه‌کننده و تأثیر آن بر حقوق دفاعی بررسی شود.
دلیل نامشروع دلیلی است که برخلاف مقررات قانونی یا با نقض حقوق اساسی افراد به دست آمده باشد. برای مثال، گرفتن اقرار با ضرب‌وجرح یا تهدید، ورود بدون مجوز به محل خصوصی، دسترسی مخفیانه به پیام‌های شخصی، ضبط یا انتشار محتوای خصوصی بدون مجوز قانونی و وادار کردن شاهد به بیان مطالب خلاف واقع می‌تواند اعتبار دلیل را با مشکل جدی روبه‌رو کند.
در حقوق ایران، اصل بر حمایت از کرامت انسانی، حق دفاع، مصونیت حریم خصوصی و منع اجبار اشخاص است. بنابراین، دادگاه هنگام بررسی یک دلیل فقط به محتوای آن توجه نمی‌کند؛ بلکه باید ببیند دلیل چگونه، توسط چه کسی و در چه شرایطی تهیه شده است. ممکن است یک فایل صوتی یا نوشته از نظر محتوایی مهم باشد، اما به دلیل شیوه غیرقانونی دستیابی، قابل استناد یا دست‌کم قابل اتکا نباشد.
پاسخ به این پرسش به نوع دلیل و شیوه تحصیل آن بستگی دارد. در برخی موارد، قانون صراحت بیشتری دارد؛ برای نمونه، اقراری که در نتیجه شکنجه، آزار، تهدید یا اجبار گرفته شده باشد، ارزش اثباتی معتبر ندارد و نمی‌تواند مبنای تصمیم قضایی قرار گیرد. همچنین اگر مأمور یا شخصی برخلاف وظایف قانونی خود اقدام کرده باشد، علاوه بر بی‌اعتباری احتمالی دلیل، امکان مسئولیت کیفری یا انتظامی او نیز وجود دارد.
با این حال، در همه پرونده‌ها نتیجه به شکل خودکار و یکسان نیست. دادگاه معمولاً مجموعه ادله را ارزیابی می‌کند و ممکن است دلیل مورد اعتراض را کنار بگذارد، از آن به عنوان قرینه استفاده نکند، یا برای بررسی نحوه تهیه آن دستور تحقیق بدهد. به همین دلیل، اعتراض باید مستند، روشن و ناظر به یک رفتار مشخص باشد؛ ادعای کلی مانند «این مدرک جعلی یا غیرقانونی است» معمولاً کافی نیست.
اعتراض باید در اولین فرصت و پیش از آنکه دادگاه بر مبنای دلیل تصمیم‌گیری کند مطرح شود. در مرحله تحقیقات مقدماتی، می‌توان موضوع را در لایحه دفاعی یا هنگام انجام تحقیقات به بازپرس اعلام کرد. اگر پرونده در دادگاه مطرح باشد، اعتراض باید در جلسه رسیدگی یا از طریق لایحه ثبت‌شده ارائه شود.
در متن اعتراض، ابتدا دلیل مورد نظر را دقیق معرفی کنید؛ برای مثال مشخص کنید کدام فایل، صورت‌جلسه، اقرار، تصویر یا گزارش را قبول ندارید. سپس شیوه غیرقانونی تحصیل آن را توضیح دهید و در صورت امکان، شخص مسئول، زمان، مکان و شاهدان ماجرا را معرفی کنید. در پایان نیز از مرجع رسیدگی بخواهید درباره اصالت و نحوه دستیابی به دلیل تحقیق کند و تا تعیین تکلیف، آن را مبنای تصمیم قرار ندهد.
اگر ادعا مربوط به شکنجه، تهدید، ضرب‌وجرح یا رفتار مجرمانه مأموران باشد، موضوع فقط یک ایراد شکلی نیست. در این حالت، می‌توان شکایت مستقل کیفری مطرح کرد، آثار جسمی را از طریق پزشکی قانونی ثبت نمود و مشخصات مأموران، محل نگهداری، زمان بازجویی و افراد حاضر را در اختیار مرجع قضایی قرار داد.
در پرونده‌های دیجیتال، بهتر است فایل را با برنامه‌های مختلف بازنویسی یا ویرایش نکنید؛ زیرا تغییرات ساده ممکن است تشخیص اصالت را دشوار کند. نسخه اولیه را در چند محل امن نگهداری کنید و در صورت امکان، تحویل آن را از مسیر رسمی و با ثبت مشخصات انجام دهید.
برای تنظیم اعتراض می‌توان از متن زیر استفاده کرد و آن را بر اساس وضعیت پرونده تغییر داد:
ریاست محترم شعبه رسیدگی‌کننده
با سلام، در پرونده به شماره بایگانی ........، نسبت به استناد به ........ اعتراض دارم؛ زیرا دلیل مذکور در تاریخ ........ و در شرایطی به دست آمده که ........ . اینجانب اعلام می‌کنم اظهارات یا اطلاعات مورد اشاره بدون رضایت آزادانه و در نتیجه تهدید، اجبار، ورود بدون مجوز، دسترسی غیرمجاز یا دخالت اشخاص فاقد اختیار قانونی تهیه شده است. همچنین نسبت به اصالت و تمامیت دلیل مذکور، از جمله احتمال تقطیع، ویرایش یا تغییر محتوا، ایراد دارم.
با توجه به مراتب فوق، تقاضا دارم ضمن بررسی نحوه تحصیل دلیل، اشخاص مطلع احضار شوند، موضوع حسب مورد به کارشناس ارجاع شود، سوابق و صورت‌جلسات مربوط مطالبه گردد و تا روشن شدن موضوع، دلیل مورد اعتراض مبنای تصمیم قرار نگیرد. در صورت احراز رفتار مجرمانه، تقاضای ارسال موضوع برای رسیدگی مستقل نیز دارم.
نام و نام خانوادگی، امضا، تاریخ و مشخصات تماس
اعتراض به اعتبار دلیل باید در همان پرونده و نزد مرجعی مطرح شود که از آن دلیل استفاده می‌کند؛ یعنی بازپرس، دادستان یا دادگاه حسب مرحله رسیدگی. اگر رفتار انجام‌شده عنوان مجرمانه مستقلی داشته باشد، شکایت جداگانه نیز معمولاً در دادسرای محل وقوع جرم یا مرجع صالح مربوط ثبت می‌شود.
هزینه اعتراض در پرونده کیفری به شکل دادخواست مالی محاسبه نمی‌شود؛ اما ثبت شکواییه، خدمات دفاتر الکترونیک قضایی، کارشناسی، پزشکی قانونی و تهیه رونوشت ممکن است هزینه‌هایی داشته باشد. مبلغ این هزینه‌ها ثابت نیست و بر اساس تعرفه‌های زمان ثبت و نوع خدمت تعیین می‌شود. پیش از اقدام، هزینه دقیق را از دفتر خدمات قضایی یا مرجع مربوط استعلام کنید.
خیر. باید نحوه تهیه، موضوع فایل، رضایت یا نبود رضایت، اصالت و ارتباط آن با پرونده بررسی شود. فایل خصوصی که با نقض حریم اشخاص تهیه شده یا در آن دست‌کاری صورت گرفته، به‌طور جدی قابل اعتراض است؛ اما تشخیص نهایی با مرجع رسیدگی است.
باید فوراً در مرجع قضایی اعلام شود که اقرار آزادانه نبوده است. شرح دقیق نوع فشار، زمان و مکان وقوع، معرفی شاهدان، درخواست معاینه پزشکی و تقاضای بررسی فیلم یا صورت‌جلسه بازجویی می‌تواند در اثبات ادعا مؤثر باشد.
صرف ارائه یک دلیل، در همه شرایط عنوان مجرمانه مستقل ندارد؛ اما رفتارهایی مانند تهدید، ضرب‌وجرح، ورود غیرمجاز، دسترسی غیرمجاز به داده‌ها، انتشار محتوای خصوصی یا جعل ممکن است جرم باشد. عنوان دقیق، به رفتار انجام‌شده و شرایط پرونده بستگی دارد.
بله. باید مشخص شود گزارش با کدام مقرره یا واقعیت ناسازگار است، آیا ضابط صلاحیت یا مجوز لازم را داشته و آیا گزارش بر پایه مشاهده مستقیم تنظیم شده یا نقل قول اشخاص است. درخواست بررسی مستندات، احضار شاهدان و ارجاع به کارشناس می‌تواند مفید باشد.
در صورتی که دادگاه دلیل را فاقد اعتبار بداند و دلیل مستقل دیگری وجود نداشته باشد، امکان تضعیف ادعا یا صدور تصمیم به نفع طرف معترض افزایش می‌یابد. البته نتیجه به نوع پرونده، سایر قرائن و ارزیابی قضایی بستگی دارد و قطعی بودن آن را نمی‌توان بدون مطالعه پرونده اعلام کرد.
تحصیل دلیل از راه نامشروع موضوعی است که هم بر اعتبار ادله و هم بر مسئولیت شخص تهیه‌کننده اثر می‌گذارد. برای موفقیت در اعتراض، باید دلیل مورد نظر، شیوه دستیابی، شخص مسئول و آثار نقض قانون به‌صورت دقیق مشخص شود. ثبت سریع اعتراض، حفظ نسخه اصلی مدارک، استفاده از پزشکی قانونی یا کارشناسی و طرح شکایت مستقل در صورت وجود رفتار مجرمانه، مهم‌ترین اقدامات عملی هستند. چون نتیجه به جزئیات پرونده وابسته است، بررسی اسناد و روند تحقیقات توسط فرد متخصص پیش از هر اقدام نهایی اهمیت زیادی دارد.