آیا هنگام ثبت شکایت کیفری باید بدانیم پرونده به بازپرسی میرود یا دادیاری؟ پاسخ کوتاه این است که تفاوت شعبه بازپرسی با شعبه دادیاری بیشتر به جایگاه مقام تحقیق، نوع پرونده، میزان اهمیت اتهام و حدود نظارت دادستان مربوط میشود؛ هر دو شعبه در دادسرا فعالیت میکنند و وظیفه اصلی آنها انجام تحقیقات مقدماتی، جمعآوری دلیل و تصمیمگیری اولیه درباره ادامه یا توقف تعقیب است.
بازپرس مقام قضایی مستقلی است که تحقیقات مقدماتی جرایم را انجام میدهد و باید بیطرفانه هم دلایل له و هم دلایل علیه متهم را بررسی کند. بازپرس میتواند شاکی، متهم و شهود را احضار کند، از کارشناسان نظر بخواهد، تحقیقات محلی انجام دهد و در صورت وجود شرایط قانونی، قرارهای تأمین یا نظارت قضایی صادر کند. با این حال، استقلال بازپرس به معنای بیارتباط بودن با دادستان نیست؛ دادستان بر عملکرد دادسرا نظارت دارد و در مواردی که قانون پیشبینی کرده، اظهارنظر یا تأیید او لازم است.
دادیار نیز در مرحله تحقیقات مقدماتی فعالیت میکند، اما از نظر سازمانی معمولاً وابستگی بیشتری به دادستان دارد و در حدود ارجاع و دستور او اقدام میکند. دادیار ممکن است تحقیقات پرونده را انجام دهد، اظهارات طرفین را بگیرد و درباره ادامه تعقیب یا صدور قرار مناسب نظر بدهد؛ با این حال، در بسیاری از تصمیمها، نقش دادستان در تأیید، نظارت یا حل اختلاف پررنگتر است. بنابراین تفاوت شعبه بازپرسی با شعبه دادیاری را نباید صرفاً در نام شعبه جستوجو کرد؛ تفاوت اصلی به حدود اختیار و رابطه سازمانی مقام تحقیق بازمیگردد.
ارجاع پرونده معمولاً با توجه به نوع اتهام، اهمیت موضوع، پیچیدگی تحقیقات، سیاست تقسیم کار در دادسرا و تصمیم دادستان انجام میشود. در پروندههای مهم، تخصصی یا پیچیده، احتمال ارجاع به بازپرسی بیشتر است؛ اما این موضوع یک قاعده مطلق برای همه دادسراها و همه اتهامها نیست. عنوان اتهام نیز بهتنهایی تعیینکننده نهایی نیست و ممکن است پس از تحقیقات، وصف حقوقی رفتار تغییر کند.
فرض کنید شخصی مدعی است شریک سابقش مبلغی را با ارائه رسید جعلی از حساب شرکت برداشت کرده است. ممکن است پرونده ابتدا در دادیاری ثبت و درباره اصالت رسید، گردش حساب و اظهارات شهود تحقیق شود. اگر موضوع پیچیدهتر شود یا دادستان آن را برای تحقیقات تخصصیتر مناسب بداند، امکان ارجاع به بازپرسی وجود دارد. در این مثال، تفاوت شعبه بازپرسی با شعبه دادیاری لزوماً به نتیجه پرونده مربوط نیست؛ نتیجه به اصالت اسناد، گزارش کارشناسی، قصد متهم و سایر ادله بستگی دارد.
تصمیمهایی مانند منع تعقیب، موقوفی تعقیب یا برخی قرارهای تأمین، در شرایط مقرر قابل اعتراض هستند؛ اما مهلت، مرجع رسیدگی و امکان اعتراض به نوع تصمیم و وضعیت شخص معترض بستگی دارد. بنابراین باید متن ابلاغیه در سامانه ثنا، عنوان قرار و تاریخ ابلاغ دقیق بررسی شود. اعتراض کلی و بدون ارائه دلیل معمولاً اثر محدودی دارد و بهتر است همراه با ایراد مشخص، سند جدید یا توضیح روشن درباره نقص تحقیقات تنظیم شود.
به طور خلاصه، بازپرسی و دادیاری هر دو بخشی از دادسرا و مرحله تحقیقات مقدماتی هستند. بازپرس استقلال قضایی بیشتری در انجام تحقیق دارد و دادیار معمولاً تحت نظارت نزدیکتر دادستان عمل میکند. برای دفاع مؤثر، مهمتر از نام شعبه، مطالعه ابلاغیه، شناخت اتهام، حفظ مهلتهای قانونی و ارائه منظم ادله است.