آیا پس از انجام معامله و آشکار شدن اختلاف فاحش ارزش واقعی با قیمت معامله، میتوان قرارداد را برهم زد؟ بله، در صورت وجود شرایط قانونی، تنظیم و ثبت دادخواست اعلان فسخ به جهت خیار غبن برای اعلام اعمال خیار و درخواست تأیید آن از دادگاه امکانپذیر است. غبن زمانی مطرح میشود که یکی از طرفین هنگام معامله، در نتیجه تفاوت قابلتوجه ارزش عوضین زیان دیده و هنگام عقد از این تفاوت آگاه نبوده باشد.
مبنای خیار غبن، وجود تفاوتی عرفاً قابلتوجه میان ارزش واقعی مورد معامله و عوض تعیینشده است. این تفاوت باید در زمان انعقاد قرارداد وجود داشته باشد، نه اینکه صرفاً به دلیل نوسانهای بعدی بازار ایجاد شده باشد. همچنین مغبون باید هنگام معامله از ارزش واقعی آگاه نبوده باشد. تشخیص فاحش بودن غبن معمولاً به نظر کارشناس رسمی دادگستری و اوضاعواحوال معامله وابسته است.
خواهان باید اصل یا تصویر قرارداد، مبایعهنامه، رسیدهای پرداخت، اسناد مالکیت، پیامها و مکاتبات مرتبط و هر مدرکی را که زمان آگاهی او از غبن نشان میدهد، ارائه کند. در دادخواست اعلان فسخ به جهت خیار غبن باید مشخص شود که خواهان در چه تاریخی از اختلاف ارزش مطلع شده و چگونه اراده فسخ را به طرف مقابل اعلام کرده است. اظهارنامه رسمی میتواند برای اثبات زمان و صراحت اعلام فسخ مفید باشد، هرچند ارزش آن به محتوای اظهارنامه و سایر ادله بستگی دارد.
دعوا معمولاً علیه طرف قرارداد مطرح میشود و مرجع صالح، با توجه به نوع مال، خواسته و قواعد صلاحیت، تعیین خواهد شد. خواهان باید در ستون خواسته، تأیید یا اعلام تحقق فسخ قرارداد به جهت خیار غبن را بهصورت روشن درج کند و در صورت لزوم، آثار آن مانند استرداد عوضین را نیز مطالبه کند. دادگاه ممکن است موضوع ارزش واقعی مال در زمان معامله را به کارشناس رسمی ارجاع دهد. صرف گران یا ارزان شدن مال پس از معامله، بهتنهایی غبن را ثابت نمیکند.
فرض کنید شخصی آپارتمانی را به مبلغی معین خریداری کرده و چند روز بعد، پیش از هرگونه استفاده مؤثر از ملک، از طریق ارزیابی معتبر متوجه میشود ارزش واقعی آن در زمان معامله اختلافی فاحش با قیمت پرداختی داشته است. اگر ثابت شود خریدار هنگام امضا از ارزش واقعی بیخبر بوده و شرط اسقاط خیار نیز وجود نداشته است، میتواند پس از اعلام فوری فسخ، دادخواست اعلان فسخ به جهت خیار غبن مطرح کند. نتیجه پرونده به گزارش کارشناسی، مفاد قرارداد و اثبات زمان آگاهی وابسته خواهد بود.
تأخیر طولانی پس از اطلاع از غبن، اتکا به قیمت روز به جای ارزش زمان معامله، بیتوجهی به شرط اسقاط خیارات و طرح خواسته مبهم از خطاهای رایج است. همچنین «اعلام فسخ» با «درخواست فسخ از دادگاه» تفاوت دارد؛ در خیار غبن، دارنده حق اصولاً باید اراده خود را اعمال کند و سپس برای اثبات و تأیید آثار آن اقدام کند. در تنظیم دادخواست اعلان فسخ به جهت خیار غبن، بررسی قرارداد و مشورت با وکیل میتواند از انتخاب نادرست خواسته یا از دست رفتن ادله جلوگیری کند.
خیار غبن فاحش راهی برای حمایت از طرفی است که بدون آگاهی از اختلاف چشمگیر ارزش، معامله کرده است؛ اما اثبات آن به مدارک، کارشناسی و رعایت فوریت عرفی وابسته است. بنابراین پیش از ثبت دادخواست اعلان فسخ به جهت خیار غبن، متن قرارداد، زمان اطلاع از غبن، نحوه اعلام فسخ و خواستههای تبعی باید دقیق بررسی شود.