شکایت از فروشنده کالای معیوب زمانی مطرح میشود که کالای خریداریشده برخلاف توافق، مشخصات اعلامشده یا وضعیت متعارف خود دارای نقص مؤثر باشد. خریدار باید ابتدا عیب را مستند کند، سپس بر اساس شرایط معامله، درخواست تعمیر، تعویض، کاهش قیمت یا فسخ قرارداد را مطرح نماید. انتخاب راهکار مناسب به نوع کالا، زمان کشف عیب، وجود ضمانتنامه و اطلاع یا بیاطلاعی فروشنده از نقص بستگی دارد.
صرف نارضایتی از کالا برای اثبات مسئولیت فروشنده کافی نیست. عیب باید در زمان معامله وجود داشته یا منشأ آن پیش از تحویل ایجاد شده باشد؛ مگر آنکه فروشنده تعهد مستقلی درباره کیفیت یا عملکرد آینده کالا داده باشد. همچنین، اگر خریدار هنگام خرید از نقص آگاه بوده و با وجود آن معامله کرده باشد، امکان استفاده از برخی حقوق قانونی او محدود میشود.
تفاوت مهمی میان «کالای معیوب» و «کالای نامنطبق با سفارش» وجود دارد. در حالت نخست، کالا ممکن است ظاهراً همان کالای مورد توافق باشد اما نقص پنهان یا فنی داشته باشد. در حالت دوم، کالا از ابتدا با نمونه، برند، مقدار یا ویژگیهای توافقشده مطابقت ندارد. هر دو وضعیت میتواند برای خریدار حق مطالبه ایجاد کند، اما دلیل و خواسته باید متناسب با موضوع انتخاب شود.
در شکایت از فروشنده کالای معیوب، بار اثبات ادعا اهمیت زیادی دارد. خریدار باید نشان دهد چه کالایی، با چه قیمتی و در چه تاریخی خریداری شده و نقص آن چیست. گزارش کارشناس رسمی، آزمایش فنی، تصاویر، فیلم، مکاتبات و اظهارات شهود میتوانند در کنار اسناد خرید به اثبات موضوع کمک کنند.
بهتر است خریدار ابتدا بهصورت کتبی، عیب و خواسته خود را به فروشنده اعلام کند و برای پاسخ، مهلت متعارف بدهد. در صورت بینتیجه ماندن مذاکره، ارسال اظهارنامه میتواند زمان اعلام عیب و مطالبه را روشن کند. سپس با ثبت دادخواست یا شکایت مناسب در دفتر خدمات الکترونیک قضایی، موضوع به مرجع صالح ارجاع میشود. صلاحیت مرجع به ماهیت دعوا، ارزش خواسته و محل اقامت طرفین یا محل انجام تعهد وابسته است.
اگر رفتار فروشنده صرفاً ناشی از عیب کالا باشد، موضوع معمولاً ماهیت حقوقی دارد؛ اما در صورت وجود دلایلی مانند فریب عمدی، ارائه اطلاعات خلاف واقع یا فروش کالای تقلبی، بررسی جنبه کیفری نیز ممکن است مطرح شود. صرف معیوب بودن کالا، بدون اثبات سوءنیت، الزاماً به معنای وقوع جرم نیست.
فرض کنید شخصی خودرویی کارکرده میخرد و فروشنده سلامت موتور را تأیید میکند. چند روز بعد، تعمیرکار وجود نقص جدی و قدیمی را اعلام میکند. خریدار باید قرارداد، پیامهای فروشنده، گزارش کارشناسی و هزینه تعمیر را نگهداری کند. در چنین وضعی، شکایت از فروشنده کالای معیوب میتواند با درخواست فسخ یا مطالبه کاهش ارزش کالا مطرح شود؛ اما نتیجه نهایی به اثبات زمان ایجاد عیب، میزان پنهان بودن آن و مفاد قرارداد بستگی دارد.
برای موفقیت در شکایت از فروشنده کالای معیوب، شتابزدگی و اتکا به گفتوگوی شفاهی مناسب نیست. حفظ کالا، جمعآوری مدارک، اعلام سریع عیب، تعیین دقیق خواسته و استفاده از نظر کارشناس، مسیر رسیدگی را روشنتر میکند. پیش از اقدام، باید بررسی شود که آیا هدف خریدار تعمیر، تعویض، دریافت خسارت، کاهش قیمت یا برهمزدن معامله است؛ زیرا هر خواسته، دلایل و آثار حقوقی متفاوتی دارد.