آیا هر شخصی که بدون اجازه وارد ملک دیگری شود، غاصب محسوب میشود؟ پاسخ کوتاه این است که فرق تصرف عدوانی با غصب در موضوع دعوا، شرایط اثبات و نتیجهای است که خواهان دنبال میکند؛ تصرف عدوانی بیشتر از سابقه تصرف و بازگرداندن وضع پیشین حمایت میکند، اما غصب بر استیلای غیرمجاز بر مال یا حق دیگری و مسئولیت غاصب تمرکز دارد. بنابراین، مالکیت بهتنهایی برای موفقیت در دعوای تصرف عدوانی کافی نیست و باید شرایط اختصاصی هر عنوان بررسی شود.
در دعوای حقوقی تصرف عدوانی، خواهان باید نشان دهد که پیش از اقدام خوانده، ملک را در اختیار و تصرف داشته و خوانده بدون رضایت یا مجوز قانونی، آن را از تصرف او خارج کرده است. در این دعوا، دادگاه معمولاً در وهله نخست به سابقه تصرف و نحوه خارج شدن ملک توجه میکند، نه اینکه مالک نهایی ملک چه کسی است. به همین دلیل، ممکن است شخصی که مالک رسمی نیست، اما متصرف سابق بوده، بتواند دعوای رفع تصرف عدوانی مطرح کند.
بر اساس مفهوم مقرر در قانون مدنی، غصب استیلا بر حق دیگری به صورت عدوانی است. موضوع غصب فقط زمین و ساختمان نیست و میتواند مال منقول، منافع مال یا حتی برخی حقوق مالی را نیز دربرگیرد. غاصب اصولاً مکلف به رد عین مال است و اگر مال تلف شده یا ناقص شده باشد، ممکن است مسئول پرداخت بدل، مثل یا قیمت و جبران خسارت باشد. در غصب، اثبات حق مالکانه یا حق قانونی خواهان و استیلای نامشروع خوانده اهمیت اساسی دارد.
انتخاب عنوان صحیح به هدف صاحب حق و مدارک موجود بستگی دارد. برای بررسی اولیه، این موارد اهمیت بیشتری دارند:
در بسیاری از پروندهها، سند رسمی بهتنهایی ثابت نمیکند که خواهان پیش از تصرف خوانده، متصرف بالفعل بوده است. همچنین صرف ادعای غصب، بدون توضیح دقیق درباره مال، حق مورد ادعا و زمان استیلا، برای صدور حکم کافی نیست.
فرض کنید «الف» چند سال باغی را در اختیار داشته و از آن نگهداری میکرده است. «ب» بدون اجازه، قفل باغ را عوض کرده و مانع ورود «الف» شده، اما مالکیت رسمی باغ همچنان محل اختلاف است. در این وضعیت، اگر «الف» بتواند سابقه تصرف و خارج شدن بدون رضایت از تصرف را ثابت کند، مسیر تصرف عدوانی میتواند مناسب باشد. فرق تصرف عدوانی با غصب در همین نقطه آشکار میشود: اگر «الف» مالکیت خود یا حق قانونیاش را نیز اثبات کند و استیلای «ب» بر باغ و منافع آن محرز باشد، امکان طرح ادعاهای مرتبط با غصب و مطالبه منافع یا خسارت نیز مطرح میشود؛ البته نتیجه نهایی به مدارک و دفاع طرفین بستگی دارد.
دعوای مربوط به ملک معمولاً در دادگاه محل وقوع همان ملک مطرح میشود و خواهان باید خواسته خود را دقیق تعیین کند؛ برای نمونه، رفع تصرف، رفع مزاحمت، ممانعت از حق، رد مال یا مطالبه خسارت. در تصرف عدوانی، نتیجه اصلی بازگرداندن تصرف پیشین است؛ اما در غصب، علاوه بر رد مال، مسئولیت نسبت به منافع و خسارت نیز ممکن است مطرح شود. اشتباه رایج این است که خواهان صرفاً به مالکیت استناد کند، بیآنکه سابقه تصرف یا میزان خسارت خود را اثبات نماید.
فرق تصرف عدوانی با غصب را باید در محور اثبات جستوجو کرد: تصرف عدوانی بر تصرف سابق و سلب عدوانی آن متمرکز است، در حالی که غصب بر استیلای نامشروع بر مال یا حق و آثار جبرانی آن تأکید دارد. پیش از طرح دعوا، بررسی اسناد، سابقه تصرف، نوع مال، خسارت و هدف نهایی ضروری است تا عنوان خواسته با واقعیت پرونده هماهنگ باشد.