آیا برای فسخ معامله به علت ضرر فاحش، فرصت مشخصی وجود دارد؟ مدت زمان استفاده از خیار غبن در قانون ایران عدد ثابتی مانند ده روز یا یک ماه نیست؛ این خیار باید پس از آگاهی شخص زیاندیده از غبن، در مهلت عرفی و بدون تأخیر غیرموجه اعمال شود. بنابراین، زمان اطلاع واقعی از تفاوت ارزش معامله با ارزش عادله، نه صرفاً تاریخ امضای قرارداد، اهمیت اساسی دارد. هرچه فاصله میان آگاهی از غبن و اعلام فسخ بیشتر شود، اثبات رعایت فوریت دشوارتر خواهد بود.
خیار غبن زمانی مطرح میشود که یکی از طرفین قرارداد، در زمان معامله، دچار زیان قابل توجه و غیرمتعارف شده باشد و از این تفاوت ارزش نیز آگاهی نداشته باشد. قانون مدنی، اعمال این خیار را پس از اطلاع از غبن فوری میداند. منظور از فوریت، الزاماً اقدام در همان ساعت یا روز نیست؛ بلکه شخص باید در نخستین فرصت متعارف، تصمیم خود را اعلام و پیگیری لازم را آغاز کند.
تشخیص این فرصت به شرایط پرونده بستگی دارد. وضعیت جسمی و محل اقامت شخص، نیاز به کارشناسی، دسترسی به اسناد، نحوه اطلاع از قیمت واقعی و امکان ارتباط با طرف مقابل میتواند در ارزیابی تأخیر مؤثر باشد. بااینحال، صرف ادعای بیاطلاعی یا مشغله کاری، همیشه تأخیر طولانی را توجیه نمیکند.
شروع مهلت عرفی از زمانی است که شخص، هم اصل تفاوت ارزش و هم میزان قابل توجه آن را بفهمد. این آگاهی ممکن است با مشاهده قیمت معاملات مشابه، دریافت نظر کارشناس، اطلاع از وضعیت واقعی ملک یا بررسی اسناد مالی ایجاد شود. دادگاه معمولاً مجموعه قرائن را بررسی میکند و به یک ادعای شفاهی اکتفا نخواهد کرد.
پس از احراز غبن، بهتر است صاحب حق بدون مذاکرههای طولانی و اقدامات مبهم، اراده خود را بهصورت روشن اعلام کند. ارسال اظهارنامه رسمی با ذکر قرارداد، علت ادعای غبن و اعلام فسخ، میتواند زمان اعلام تصمیم را قابل اثباتتر کند؛ هرچند اعتبار نهایی فسخ به وجود شرایط قانونی و اثبات غبن وابسته است. سپس، در صورت خودداری طرف مقابل از پذیرش آثار فسخ، طرح دعوای تأیید فسخ قرارداد مطرح میشود.
در این مسیر، مطالبه همزمان خسارت یا ورود به توافق جدید ممکن است از نظر اثباتی ابهام ایجاد کند. همچنین، تصرفات یا رفتارهایی که نشاندهنده پذیرش قرارداد پس از اطلاع از غبن باشد، میتواند ادعای فوریت یا حتی اصل استفاده از خیار را با مشکل مواجه کند. مشورت با وکیل پیش از امضای توافق اصلاحی اهمیت دارد.
فرض کنید شخصی آپارتمانی را خریداری میکند و دو هفته بعد، از طریق کارشناسی معتبر متوجه میشود ارزش واقعی ملک در زمان معامله بهطور چشمگیری کمتر بوده است. اگر او چند روز بعد اظهارنامهای برای اعمال خیار غبن ارسال کند و سپس دعوای تأیید فسخ مطرح کند، امکان اثبات فوریت بیشتر است. اما اگر پس از اطلاع، چند ماه بدون دلیل موجه سکوت کند و در این فاصله ملک را اجاره دهد یا قرارداد جدیدی درباره آن ببندد، طرف مقابل میتواند به تأخیر و رفتار ناسازگار با فسخ استناد کند. در چنین پروندهای، مدت زمان استفاده از خیار غبن با شمارش روزهای ثابت تعیین نمیشود، بلکه رفتار شخص پس از آگاهی و عرف حاکم بر شرایط بررسی خواهد شد.
یکی از اشتباهات، تصور وجود مهلت قطعی مانند مهلت تجدیدنظر است؛ در حالی که فوریت خیار غبن ماهیتی عرفی دارد. اشتباه دیگر، محاسبه زمان از تاریخ قرارداد بدون توجه به زمان اطلاع از غبن است. همچنین، هر اختلاف قیمتی غبن محسوب نمیشود و باید تفاوت ارزش، فاحش و قابل اثبات باشد. نتیجه پرونده نیز به اسناد، نظر کارشناسی، نحوه اطلاع و رفتار پس از اطلاع بستگی دارد؛ بنابراین، مدت زمان استفاده از خیار غبن باید با توجه به همین عوامل ارزیابی شود.