آیا اگر چند نفر بابت یک بدهی مسئول باشند، طلبکار باید سهم هرکدام را جداگانه مطالبه کند؟ خیر؛ مسئولیت تضامنی یعنی چه به این معناست که هر یک از بدهکاران، در برابر طلبکار مسئول پرداخت تمام دین است و طلبکار میتواند برای وصول کل مبلغ به هرکدام از آنان، همه آنها یا به ترتیب دلخواه خود مراجعه کند. پس از پرداخت کامل بدهی، شخص پرداختکننده میتواند برای دریافت سهم دیگر مسئولان به آنها رجوع کند.
تضامن برخلاف تصور رایج، صرفاً از همکاری چند نفر یا امضای مشترک یک قرارداد به وجود نمیآید. این مسئولیت باید بر اساس قانون، قرارداد معتبر یا ماهیت خاص یک رابطه حقوقی ایجاد شده باشد. در حقوق ایران، در تعهدات مدنی اصل بر این نیست که چند بدهکار، بدون تصریح، مسئولیت تضامنی داشته باشند؛ بنابراین متن قرارداد و مقررات حاکم اهمیت زیادی دارد.
در برخی روابط تجاری، از جمله بعضی اسناد تجاری و ضمانتهای قراردادی، قانون یا توافق طرفین میتواند مسئولیت مشترک و قابل مطالبه برای کل دین ایجاد کند. دادگاه نیز برای تشخیص تضامن، به مفاد قرارداد، نوع سند، سمت امضاکنندگان و مقررات خاص همان رابطه توجه میکند.
مهمترین اثر این وضعیت، اختیار طلبکار در انتخاب طرف دعواست. او لازم نیست ابتدا سهم هر بدهکار را محاسبه یا علیه همه آنها همزمان طرح دعوا کند. با این حال، طلبکار حق دریافت بیش از اصل دین، خسارت و هزینههای قابل مطالبه را ندارد. پرداخت کامل بدهی توسط یکی از مسئولان، موجب از بین رفتن دین در برابر طلبکار میشود و امکان مطالبه دوباره همان مبلغ از شخص دیگر وجود ندارد.
در مقابل، بدهکاری که تمام یا بیش از سهم نهایی خود را پرداخته است، میتواند برای رجوع به سایر مسئولان اقدام کند. میزان این رجوع به قرارداد، رابطه داخلی اشخاص، میزان انتفاع هرکدام و دلایل موجود بستگی دارد و همیشه بهطور مساوی تقسیم نمیشود.
خواهان باید هم وجود دین و هم مبنای تضامنی بودن آن را اثبات کند. مدارک مؤثر ممکن است شامل موارد زیر باشد:
صرف حضور چند نفر در یک قرارداد، امضای شاهد یا استفاده از واژههایی مانند «متعهدین» همیشه برای اثبات تضامن کافی نیست. اگر متن مبهم باشد، تفسیر آن به قصد واقعی طرفین و قواعد قانونی مرتبط وابسته خواهد بود.
فرض کنید شرکت «الف» مبلغی کالا به شرکت «ب» میفروشد و دو مدیر شرکت ب، با امضای قراردادی، پرداخت کل بدهی را بهصورت تضامنی تضمین میکنند. اگر شرکت ب در سررسید مبلغ را نپردازد، فروشنده میتواند کل طلب را از شرکت ب یا یکی از آن دو مدیر مطالبه کند. در این وضعیت، مسئولیت تضامنی یعنی چه در عمل با امکان انتخاب بدهکار برای وصول کل دین معنا پیدا میکند. اگر یکی از مدیران تمام مبلغ را بپردازد، حق دارد مطابق قرارداد و سهم واقعی مسئولیت، به شرکت یا مدیر دیگر رجوع کند؛ اما نتیجه این رجوع به اسناد و دفاعیات طرفین بستگی دارد.
در مسئولیت مشترک یا تقسیمشده، هر شخص معمولاً فقط نسبت به سهم خود مسئول است و طلبکار نمیتواند کل بدهی را از یک نفر مطالبه کند. در تضامن، مسئولیت در برابر طلبکار گستردهتر است، اما رابطه داخلی بدهکاران ممکن است سهمهای متفاوتی ایجاد کند. همچنین تضامن با «ضمان» یکی نیست: ضمان معمولاً قراردادی است که شخصی پرداخت دین دیگری را بر عهده میگیرد، در حالی که تضامن وصف نحوه پاسخگویی چند مسئول در برابر طلبکار است.
مسئولیت تضامنی یعنی چه یعنی طلبکار برای وصول کل طلب، در انتخاب یکی از مسئولان محدود نیست؛ اما ایجاد این وضعیت نیازمند دلیل قانونی یا قراردادی روشن است. پیش از امضا یا طرح دعوا باید متن تعهد، نوع سند، مبلغ واقعی بدهی و امکان رجوع داخلی بررسی شود. در پروندههای پیچیده، تحلیل قرارداد و مدارک توسط وکیل میتواند از مطالبه نادرست یا پذیرش مسئولیتی فراتر از تعهد جلوگیری کند.