اگر توان پرداخت هزینه طرح دعوا یا اعتراض را ندارید، چه راه قانونی برای شروع یا ادامه پرونده وجود دارد؟ پاسخ این است که میتوانید با تقدیم دادخواست اعسار از هزینه دادرسی، موقتاً یا در تمام مراحل رسیدگی، از پرداخت تمام یا بخشی از هزینه معاف شوید یا پرداخت آن را به زمان دیگری موکول کنید. بنابراین وقتی میپرسید هزینه دادرسی رو ندارم چکار کنم، نخست باید وضعیت مالی خود را با مدارک و در صورت نیاز شهادت اشخاص مطلع اثبات کنید.
اعسار یعنی شخص، به دلیل نداشتن دارایی کافی یا دسترسی نداشتن به اموال خود، توان پرداخت هزینه دادرسی را ندارد. صرف نداشتن درآمد ثابت یا ادعای مشکلات مالی کافی نیست و دادگاه وضعیت واقعی متقاضی، داراییها، درآمد، بدهیها و هزینههای ضروری زندگی را بررسی میکند. اعسار ممکن است برای یک دعوای مشخص یا مرحلهای از رسیدگی مطرح شود و پذیرش آن در یک پرونده، الزاماً به معنای پذیرش اعسار در پروندههای دیگر نیست.
درخواست اعسار باید از مسیر دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت شود. این درخواست معمولاً همراه دادخواست اصلی یا در مهلت قانونی پرداخت هزینه دادرسی مطرح میشود؛ اگر دعوا بدون پرداخت هزینه ثبت شده باشد، نباید اخطار رفع نقص و مهلت مقرر را نادیده گرفت. در متن دادخواست باید مشخص شود اعسار مربوط به کدام پرونده و کدام مرحله است. پس از ثبت، دادگاه به ادعا رسیدگی میکند و ممکن است برای احراز وضعیت مالی، توضیح، استعلام یا حضور شاهدان را لازم بداند.
مدارک باید تصویر روشنی از وضعیت اقتصادی متقاضی ارائه کنند. مدارک احتمالی عبارتاند از:
شاهد نباید صرفاً دوست یا آشنای بیاطلاع باشد؛ بهتر است درباره میزان درآمد، شغل، هزینههای ضروری و نداشتن مال قابل استفاده توضیح روشن داشته باشد. پنهان کردن دارایی یا ارائه اطلاعات نادرست میتواند موجب رد درخواست و ایجاد مسئولیت قانونی شود.
مریم برای مطالبه وجه قرارداد قصد طرح دعوا دارد، اما به علت بیکاری و هزینههای درمان همسرش، توان پرداخت هزینه دادرسی را ندارد. او قرارداد، مدارک درمانی، اجارهنامه و استشهادیه دو نفر از همسایگان مطلع را ارائه میکند و در دادخواست توضیح میدهد درآمد و مال قابل دسترسی ندارد. در چنین وضعی، وقتی میپرسد هزینه دادرسی رو ندارم چکار کنم، راه درست ثبت اعسار و ارائه دلیل است؛ با این حال، نتیجه قطعی نیست و دادگاه پس از بررسی مدارک و اظهارات شهود تصمیم میگیرد.
پذیرش اعسار معمولاً به معنای حذف همیشگی همه هزینهها نیست؛ ممکن است معافیت یا تقسیط، متناسب با تصمیم دادگاه اعمال شود. هزینه کارشناسی، اجرای حکم یا هزینههای خاص نیز ممکن است مقررات جداگانه داشته باشد. همچنین اگر وضعیت مالی شخص بعداً بهتر شود، آثار اعسار میتواند تغییر کند. اعسار از هزینه دادرسی با اعسار از پرداخت محکومبه تفاوت دارد و برای بدهی موضوع حکم باید درخواست جداگانه و دلایل متناسب ارائه شود.
اگر هزینه دادرسی رو ندارم چکار کنم دغدغه شماست، اخطارها و مهلتها را رها نکنید و هرچه سریعتر دادخواست اعسار را با مدارک واقعی ثبت کنید. شرح دقیق وضعیت مالی، معرفی شاهدان آگاه و پرهیز از پنهانکاری، شانس بررسی درست درخواست را افزایش میدهد؛ اما تصمیم نهایی به مدارک، شرایط پرونده و تشخیص دادگاه وابسته است.