آیا پس از برگشت خوردن چک، میتوان فوراً برای ناتوانی مالی اقدام کرد؟ بله، چه موقع باید تقاضای اعسار چک برگشتی کرد به نوع اقدام طلبکار و مرحله پرونده بستگی دارد؛ اگر هنوز حکم یا اجراییهای صادر نشده باشد، معمولاً موضوع «اعسار از هزینه دادرسی» مطرح است، اما پس از مطالبه رسمی و تشکیل پرونده اجرایی، باید برای «اعسار از پرداخت محکومبه» اقدام کرد. بهترین زمان عملی، پیش از توقیف اموال یا حبس و ترجیحاً حداکثر ظرف ۳۰ روز از ابلاغ اجراییه دادگاه است.
صرف برگشت خوردن چک، بهتنهایی موجب صدور حکم اعسار نمیشود. دارنده چک میتواند از راههای قانونی مانند دادخواست مطالبه وجه، درخواست صدور اجراییه یا در شرایط مربوط، پیگیری کیفری اقدام کند. صادرکنندهای که توان پرداخت هزینه دادرسی را ندارد، میتواند همزمان با دعوای اصلی یا در جریان آن، اعسار از هزینه دادرسی را مطرح کند.
این نوع اعسار فقط هزینه ثبت و رسیدگی قضایی را هدف قرار میدهد و به معنای بخشودگی اصل مبلغ چک نیست. دادگاه برای تشخیص وضعیت مالی، معمولاً فهرست داراییها، درآمد، حسابهای بانکی، هزینههای ضروری زندگی و شهادت شهود واجد شرایط را بررسی میکند.
پس از صدور حکم قطعی یا اجراییه قضایی و ابلاغ آن، بدهکار باید موضوع را فوری پیگیری کند. در صورتی که ظرف ۳۰ روز از ابلاغ اجراییه، دادخواست اعسار از محکومبه را همراه با صورت کامل داراییها ارائه کند، از مزایای قانونی مربوط به جلوگیری از حبس تا زمان رسیدگی بهرهمند میشود؛ البته این امر به معنی پذیرش قطعی اعسار نیست و دادگاه باید ناتوانی واقعی را احراز کند.
اگر این مهلت سپری شده باشد، هنوز امکان طرح اعسار از محکومبه از بین نمیرود، اما خطر اقدامات اجرایی و حبس بیشتر میشود. بنابراین پاسخ دقیق به پرسش چه موقع باید تقاضای اعسار چک برگشتی کرد، این است: بلافاصله پس از ابلاغ اجراییه و پیش از هرگونه اقدام قهری، نه پس از توقیف یا بازداشت.
پنهان کردن ملک، خودرو، حساب بانکی یا انتقال صوری مال میتواند باعث رد دعوا و ایجاد مسئولیتهای جداگانه شود. همچنین ادعای نداشتن پول، بدون توضیح درباره منشأ صدور چک و وضعیت فعلی داراییها، معمولاً برای اثبات اعسار کافی نیست.
علی بابت خرید کالا یک فقره چک صادر کرده، اما پس از کاهش درآمد نتوانسته مبلغ را بپردازد. دارنده چک اجراییه گرفته و آن را ابلاغ کرده است. اگر علی در مهلت قانونی، دادخواست اعسار چک برگشتی را با صورت دارایی و شهادت شهود ثبت کند، دادگاه وضعیت مالی او را بررسی و در صورت احراز ناتوانی، درباره تقسیط یا مهلت پرداخت تصمیم میگیرد. اگر او چند ماه سکوت کند و پس از توقیف حساب اقدام نماید، اعسار همچنان قابل طرح است، اما دفاع او دشوارتر خواهد بود.
اعسار، بدهی ناشی از چک را از بین نمیبرد؛ بلکه در صورت اثبات ناتوانی، ممکن است پرداخت آن را به اقساط یا مهلت مناسب تبدیل کند. تفاوت اعسار از هزینه دادرسی با اعسار از محکومبه، رعایت مهلت ۳۰ روزه پس از ابلاغ اجراییه و ارائه اطلاعات کامل مالی، سه نکته اساسی هستند. برای تصمیم دقیق درباره اینکه چه موقع باید تقاضای اعسار چک برگشتی کرد، متن اجراییه و مرحله واقعی پرونده باید بررسی شود.