آیا مامور کلانتری میتواند از طرفین اختلاف تعهد بگیرد؟ بله، گرفتن تعهد در کلانتری توسط مامور در برخی پروندههای ساده و برای جلوگیری از ادامه درگیری انجام میشود، اما این تعهد باید با رضایت واقعی شخص، در حدود وظایف قانونی و بدون اجبار باشد و جای تصمیم مقام قضایی را نمیگیرد. مامور نمیتواند فرد را با تهدید، ضربوجرح یا فشار روانی وادار به امضای متنی کند که به زیان حقوق دفاعی اوست.
تعهدی که در کلانتری تنظیم میشود، معمولاً یک نوشته اداری یا اظهارنظر امضاشده برای حفظ نظم، خودداری از مزاحمت، حضور در زمان مقرر یا پایاندادن موقت به اختلاف است. این نوشته بهتنهایی حکم قطعی دادگاه، اقرار معتبر نسبت به همه ادعاهای شاکی یا دلیل قطعی مجرمیت نیست. ارزش آن به متن، شرایط تنظیم، امضا، قرائن موجود و ارتباطش با موضوع پرونده بستگی دارد.
اگر شخص در متن، وقوع جرم یا بدهی را صریحاً بپذیرد، ممکن است نوشته علیه او مورد استناد قرار گیرد؛ بنابراین «تعهد به حضور» با «اقرار به ارتکاب جرم» تفاوت اساسی دارد. امضاکننده باید پیش از امضا بداند دقیقاً چه چیزی را میپذیرد و چه تعهدی بر عهده میگیرد.
مامور باید در چارچوب دستور مقام قضایی و وظایف ضابط، موضوع را ثبت و از طرفین تحقیق مقدماتی کند. اجبار به امضای تعهد، گرفتن نوشتههای سفیدامضا، تهدید به بازداشت غیرقانونی، توهین یا جلوگیری از تماس با وکیل قابل اعتراض است. همچنین تعهد کلانتری نباید وسیلهای برای اسقاط کلی حق شکایت، گذشت اجباری یا صرفنظرکردن از حقوق اشخاص باشد.
در پروندههای کیفری مهم، اختلاف درباره بازداشت، تأمین کیفری، منع خروج یا تصمیمهای مؤثر بر آزادی شخص، مرجع تصمیمگیرنده مقام قضایی است. کلانتری نمیتواند با عنوان تعهد، اختیارات دادگاه یا دادسرا را بهطور مستقل اعمال کند. اگر متن از سوی شاکی یا مأمور پیشنهاد شده باشد، امضای آن همچنان باید با اراده آزاد و پس از مطالعه کامل انجام شود.
هر شخصی که مدعی اجبار یا تنظیم نادرست تعهد است، بهتر است در اولین فرصت موضوع را به دادسرا یا مقام قضایی رسیدگیکننده اعلام کند. در فرایند گرفتن تعهد در کلانتری توسط مامور، درخواست تصویر نوشته و ثبت اعتراض در صورتجلسه اهمیت زیادی دارد. اگر نسخهای تحویل نمیشود، میتوان مشخصات کامل برگه، تاریخ، ساعت، نام مأمور و افراد حاضر را یادداشت کرد.
فرض کنید دو همسایه بر سر پارک خودرو درگیر شدهاند. مأمور از هر دو نفر میخواهد تا پایان رسیدگی، مزاحمت ایجاد نکنند. این تعهد، اگر روشن و داوطلبانه باشد، معمولاً ناظر بر رفتار آینده است. اما اگر از یکی از آنان نوشته شود «به سرقت و تهدید اقرار دارم و هیچ شکایتی ندارم»، این موضوع از گرفتن تعهد در کلانتری توسط مامور فراتر میرود و میتواند محل اعتراض جدی باشد؛ بهویژه اگر بدون تفهیم موضوع، بدون فرصت دفاع یا همراه با فشار گرفته شده باشد. تشخیص ارزش چنین نوشتهای با مرجع قضایی و بر اساس کل ادله است.
شخص میتواند شکایت خود را از مسیر مقام قضایی ناظر، دادسرای مربوط یا مراجع نظارتی انتظامی پیگیری کند. بهتر است شکایت، دقیق و مستند باشد و زمان، مکان، نام مأمور، مضمون تعهد، شاهدان و نوع فشار ادعایی را توضیح دهد. صرف نارضایتی از نتیجه پرونده، تخلف مامور را ثابت نمیکند؛ اما اجبار، جعل، تهدید یا تحریف اظهارات باید جداگانه بررسی شود.
گرفتن تعهد در کلانتری توسط مامور فقط زمانی قابل اتکا است که متن روشن، موضوع محدود، امضا اختیاری و اقدام در حدود وظایف قانونی باشد. تعهد را با اقرار، رضایتنامه یا قرار تأمین یکی ندانید و هرگز نوشتهای را بدون مطالعه و دریافت نسخه امضا نکنید. در موارد همراه با بازداشت، تهدید، آسیب یا اتهام کیفری جدی، مشورت فوری با وکیل و اعلام موضوع به مقام قضایی اهمیت دارد.