گرفتن مهریه مادر از پدر

در موضوع گرفتن مهریه مادر از پدر، نخست باید مشخص شود مادر زنده است یا فوت کرده و آیا مهریه به او پرداخت، بخشیده یا منتقل شده است. اگر مادر زنده باشد، اصولاً خودش مالک مهریه و صاحب حق مطالبه است و فرزندان بدون وکالت یا انتقال معتبر نمی‌توانند مستقیماً اقدام کنند؛ اما اگر مادر فوت کرده باشد، مهریه پرداخت‌نشده، طلب او از پدر و جزء دارایی‌های قابل مطالبه در ترکه محسوب می‌شود. برای مثال، اگر پدر سال‌ها پس از ازدواج مهریه مادر را نپرداخته و مادر نیز فوت کرده باشد، فرزندان می‌توانند پس از احراز وراثت، طلب را از اموال و دارایی‌های به‌جامانده از پدر مطالبه کنند؛ البته سهم هر وارث فقط به اندازه سهم‌الارث اوست.

مهریه از زمان وقوع عقد، متعلق به زن است و زن می‌تواند هر زمان که بخواهد آن را مطالبه کند؛ مگر اینکه تمام یا بخشی از آن را دریافت، ابراء، هبه یا به شکل معتبر منتقل کرده باشد. بنابراین، در گرفتن مهریه مادر از پدر، وضعیت حقوقی مادر اهمیت اساسی دارد.

• اگر مادر زنده باشد، خود او باید برای مطالبه اقدام کند یا به یکی از فرزندان یا وکیل دادگستری وکالت بدهد.
• اگر مادر فوت کرده باشد، ورثه می‌توانند طلب مهریه را به عنوان حق مالی متوفی مطالبه کنند.
• اگر مادر پیش از فوت، مهریه را به فرزند منتقل کرده باشد، دارنده جدید حق مطالبه در حدود سند انتقال را خواهد داشت.
• اگر مادر مهریه را بخشیده یا ذمه پدر را ابراء کرده باشد، معمولاً امکان مطالبه دوباره وجود ندارد.

وکالت‌نامه به‌تنهایی مالکیت مهریه را به فرزند منتقل نمی‌کند و صرفاً اختیار اقدام را ایجاد می‌کند. همچنین اگر مادر به فرزند وکالت داده باشد، با فوت مادر، وکالت‌نامه پایان می‌یابد و ادامه اقدامات باید از سوی ورثه یا نماینده قانونی آنان انجام شود.

در این حالت، مادر می‌تواند با در دست داشتن سند ازدواج، مدارک هویتی و اطلاعات مربوط به اموال یا درآمد پدر، از طریق دفتر خدمات الکترونیک قضایی دادخواست مطالبه مهریه ثبت کند یا از اجرای ثبت برای وصول مهریه مندرج در سند رسمی ازدواج اقدام نماید. سند ازدواج رسمی، در بسیاری از موارد قابلیت صدور اجراییه از طریق اداره ثبت را دارد.

در روش اجرای ثبت، ابتدا اجراییه صادر و به بدهکار ابلاغ می‌شود. اگر پدر در مهلت قانونی بدهی را پرداخت نکند، امکان شناسایی و توقیف اموال، حساب‌های بانکی، حقوق یا مطالبات او وجود دارد. چنانچه مالی شناسایی نشود یا عملیات ثبتی به نتیجه نرسد، با توجه به شرایط پرونده می‌توان از مسیر دادگاه نیز اقدام کرد.

فرزند مادر می‌تواند با وکالت معتبر، پیگیری اداری و قضایی را انجام دهد، اما خواهان پرونده همچنان مادر خواهد بود. در صورتی که مادر توانایی حضور یا پیگیری نداشته باشد، تنظیم وکالت‌نامه رسمی یا استفاده از وکیل دادگستری، از طرح دعوای ناقص و رد شدن درخواست جلوگیری می‌کند.

با فوت مادر، حق مالی او از بین نمی‌رود. مهریه پرداخت‌نشده ابتدا باید به عنوان طلب متوفی از شوهر بررسی و از ترکه بدهکار وصول شود. پس از وصول، بدهی‌ها و هزینه‌های مقدم بر تقسیم ترکه در نظر گرفته می‌شود و باقی‌مانده، مطابق گواهی انحصار وراثت میان ورثه تقسیم خواهد شد.

در این وضعیت، فرزندان مالک تمام مهریه نیستند. اگر پدر، همسر متوفی، زنده باشد و خودش بدهکار مهریه باشد، ممکن است هم‌زمان در جایگاه وارث مادر نیز قرار گیرد؛ اما میزان سهم او و سایر ورثه باید بر اساس مقررات ارث و وضعیت دقیق خانواده محاسبه شود. بنابراین، پیش از هر اقدام باید مشخص شود چه کسانی در زمان فوت مادر زنده بوده‌اند.

دعوا باید با توجه به وضعیت پدر و دارایی‌های او تنظیم شود. اگر پدر زنده باشد، دادخواست مطالبه وجه یا مطالبه مهریه از سوی ورثه علیه او مطرح می‌شود. اگر پدر نیز فوت کرده باشد، دعوا باید علیه ورثه پدر و در ارتباط با ترکه او اقامه شود، نه اینکه دارایی شخصی ورثه بدون رعایت مقررات، مستقیماً بابت بدهی مورث توقیف شود.

• اصل یا رونوشت سند ازدواج و صفحه مربوط به میزان مهریه.
• شناسنامه و کارت ملی مادر یا ورثه، حسب مورد.
• گواهی فوت مادر.
• گواهی انحصار وراثت مادر.
• گواهی مالیات بر ارث، در مواردی که برای انتقال یا تقسیم مال لازم باشد.
• مدرک اثبات پرداخت نشدن مهریه، در صورت وجود؛ مانند اقرار، رسیدهای قبلی یا مدارک پرونده‌های گذشته.
• نشانی دقیق و کد ملی پدر یا ورثه او.
• مدارک مربوط به اموال، حساب‌ها، خودرو، ملک، حقوق یا مطالبات پدر، در صورت دسترسی.

نبودن سند ازدواج در اختیار خانواده، الزاماً مانع اقدام نیست. می‌توان از دفترخانه تنظیم‌کننده سند، رونوشت رسمی دریافت کرد. همچنین اگر درباره میزان مهریه، بخشش یا پرداخت آن اختلاف وجود داشته باشد، دادگاه اسناد، اقرارها، شهادت و سایر دلایل قابل قبول را بررسی می‌کند.

در ادامه، نمونه‌ای کلی برای گرفتن مهریه مادر از پدر یا ترکه او ارائه می‌شود. متن دادخواست باید با توجه به زنده یا فوت‌شده بودن پدر، تعداد ورثه و وضعیت اموال اصلاح شود:

ریاست محترم دادگاه خانواده

با سلام؛

اینجانبان، ورثه مرحومه .......... به موجب گواهی انحصار وراثت شماره ..........، به طرفیت آقای ..........، به خواسته مطالبه تعداد .......... سکه تمام بهار آزادی یا بهای روز آن، بابت مهریه مندرج در سند نکاحیه شماره ..........، به انضمام هزینه‌های قانونی، تقدیم دادخواست می‌کنیم.

مرحومه .......... به موجب سند ازدواج مذکور، همسر خوانده بوده و مهریه تعیین‌شده در سند، تا زمان فوت پرداخت نشده است. با توجه به اینکه مهریه از حقوق مالی متوفی بوده و به ورثه منتقل شده است، تقاضای رسیدگی، احراز اشتغال ذمه خوانده، صدور حکم بر محکومیت وی به پرداخت مهریه در حدود قانونی و امکان اجرای حکم از اموال وی را داریم.

ضمائم: تصویر سند ازدواج، گواهی فوت، گواهی انحصار وراثت، مدارک هویتی خواهان‌ها و سایر اسناد مرتبط.

برای مطالبه مهریه، معمولاً امکان آغاز عملیات از اداره اجرای ثبت محل تنظیم سند ازدواج وجود دارد. این روش زمانی مفید است که پدر دارای ملک، خودرو، حساب بانکی، حقوق یا مال قابل شناسایی باشد. در صورت نیاز به رسیدگی قضایی، دادخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت و به دادگاه خانواده صالح ارسال می‌شود.

صلاحیت دقیق می‌تواند به محل اقامت خوانده، محل سکونت زوجه در برخی دعاوی خانوادگی و شرایط پرونده وابسته باشد. اگر پدر فوت کرده باشد، موضوع ترکه و محل اقامت ورثه نیز اهمیت پیدا می‌کند. بهتر است پیش از ثبت دادخواست، مشخصات همه ورثه و وضعیت انحصار وراثت بررسی شود تا دعوا علیه اشخاص درست مطرح شود.

هزینه دادرسی به ارزش خواسته و نوع اقدام بستگی دارد. اقدام از طریق اجرای ثبت و طرح دعوا در دادگاه، هزینه‌ها و تشریفات متفاوتی دارند. در صورت ناتوانی مالی، شخص واجد شرایط می‌تواند درباره اعسار از هزینه دادرسی درخواست بدهد؛ تشخیص پذیرش آن با مرجع رسیدگی‌کننده است.

اگر پدر مال قابل توقیفی داشته باشد، می‌توان درخواست شناسایی و توقیف آن را مطرح کرد. ملک، خودرو، موجودی حساب بانکی، حقوق و برخی مطالبات مالی، با رعایت مقررات مربوط قابل بررسی هستند. اموالی که برای زندگی متعارف بدهکار ضروری تشخیص داده شوند، ممکن است در شمار مستثنیات دین قرار گیرند و توقیف آن‌ها با محدودیت روبه‌رو باشد.

اگر پدر ادعا کند توان پرداخت یک‌جای مهریه را ندارد، باید دادخواست اعسار یا تقسیط ارائه کند. دادگاه با بررسی درآمد، دارایی، معاملات، هزینه‌های زندگی و شهادت شهود، درباره توان مالی او تصمیم می‌گیرد. تقسیط، اصل بدهی را از بین نمی‌برد و فقط شیوه پرداخت را تغییر می‌دهد.

بازداشت بدهکار مالی خودکار و فوری نیست و شرایط قانونی، درخواست طلبکار و تصمیم مرجع اجرا در آن نقش دارد. همچنین میزان مهریه، توانایی مالی بدهکار و مقررات مربوط به ضمانت اجرای محکومیت‌های مالی باید در زمان اقدام بررسی شود. به همین دلیل، تهدید پدر به حبس بدون بررسی شرایط پرونده، راهکار مطمئنی نیست.

آیا فرزند بدون اجازه مادر می‌تواند مهریه او را مطالبه کند؟

خیر. اگر مادر زنده باشد، صاحب حق خود اوست و فرزند فقط با وکالت معتبر یا انتقال رسمی حق می‌تواند اقدام کند. صرف فرزند بودن، اختیار طرح دعوا به نام مادر را ایجاد نمی‌کند.

آیا بعد از فوت مادر، مهریه به همه فرزندان می‌رسد؟

مهریه ابتدا طلب مادر محسوب می‌شود و پس از کسر بدهی‌ها و هزینه‌های مقدم، میان تمام ورثه قانونی تقسیم می‌شود. سهم هر فرزند به تعداد و وضعیت سایر ورثه، از جمله همسر و پدر و مادر متوفی، بستگی دارد.

اگر پدر هیچ مالی نداشته باشد، مطالبه مهریه بی‌فایده است؟

خیر. می‌توان حکم گرفت و در صورت شناسایی مال یا درآمد در آینده، عملیات اجرا را ادامه داد. البته اگر اعسار پدر پذیرفته شود، پرداخت ممکن است به شکل اقساطی انجام شود.

آیا بخشش شفاهی مهریه قابل اثبات است؟

بخشش یا ابراء مهریه باید با دلیل قابل قبول اثبات شود. سند رسمی، اقرار، نوشته معتبر یا سایر ادله می‌تواند مؤثر باشد. صرف ادعای شفاهی، بدون دلیل کافی، معمولاً برای از بین بردن حق مالی کافی نیست.

آیا می‌توان هم از اجرای ثبت و هم از دادگاه اقدام کرد؟

انتخاب مسیر باید با دقت انجام شود. پیگیری هم‌زمان برای وصول یک طلب ممکن است باعث تداخل عملیات یا ایراد شکلی شود. در عمل، بهتر است ابتدا وضعیت پرونده و نتیجه اقدام قبلی بررسی و سپس مسیر مناسب انتخاب شود.

در گرفتن مهریه مادر از پدر، اولین گام تعیین وضعیت مادر، اعتبار سند ازدواج، وجود یا نبود ابراء و مشخص کردن ورثه است. مادر زنده شخص اصلی برای مطالبه است و فرزندان فقط با وکالت یا انتقال معتبر می‌توانند اقدام کنند. پس از فوت مادر، مهریه به عنوان طلب مالی او قابل پیگیری است، اما مبلغ وصول‌شده مطابق مقررات ارث میان همه ورثه تقسیم می‌شود. جمع‌آوری مدارک، شناسایی اموال پدر، انتخاب میان اجرای ثبت و دادگاه و بررسی اعسار یا تقسیط، مسیر مطالبه را دقیق‌تر و کم‌هزینه‌تر می‌کند.