در نحوه تحویل زمین خریداری شده، فروشنده باید زمین را در زمان و شرایط مقرر در قرارداد، به خریدار تسلیم کند؛ یعنی ملک باید قابل تصرف، قابل شناسایی و مطابق مشخصات توافق‌شده باشد. اگر در قرارداد زمان مشخصی تعیین نشده باشد، خریدار می‌تواند پس از انجام تعهدات خود، تحویل زمین را مطالبه کند. بنابراین، نحوه تحویل زمین خریداری شده معمولاً با تنظیم صورت‌جلسه تحویل، تعیین دقیق حدود و مساحت، بررسی وضعیت تصرف و دریافت مدارک مرتبط انجام می‌شود. برای مثال، اگر شخصی زمینی را خریداری کند اما فروشنده همچنان آن را در اختیار داشته باشد یا از معرفی حدود واقعی ملک خودداری کند، خریدار باید ابتدا مطالبه رسمی تحویل را انجام دهد و در صورت بی‌نتیجه ماندن، از طریق دادگاه الزام فروشنده به ایفای تعهد را پیگیری کند.
تحویل یا تسلیم زمین فقط به معنای گفتن اینکه ملک متعلق به خریدار است نیست. فروشنده باید امکان استفاده و تصرف واقعی خریدار را فراهم کند؛ به‌گونه‌ای که مانع قانونی یا فیزیکی برای بهره‌برداری از زمین وجود نداشته باشد. معرفی محل، تحویل کلید در صورت وجود بنا، رفع تصرف اشخاص دیگر، ارائه مدارک مورد توافق و مشخص کردن حدود اربعه می‌تواند بخشی از این فرآیند باشد.
در معاملات زمین، تحویل ممکن است با توجه به موضوع قرارداد شکل متفاوتی داشته باشد. اگر زمین محصور باشد، تحویل می‌تواند از طریق باز کردن و واگذاری تصرف انجام شود. اگر زمین فاقد حصار باشد، حضور طرفین در محل، تطبیق آن با نقشه یا سند، تعیین نشانه‌های مرزی و تنظیم صورت‌جلسه اهمیت زیادی دارد. در زمین‌های مشاع نیز فروشنده باید میزان سهم و حدود حقوق خود را به‌طور روشن اعلام کند؛ زیرا ممکن است تحویل فیزیکی یک قطعه معین، بدون توافق سایر شرکا از نظر حقوقی قابل ایراد باشد.
مشخصات زمین شامل پلاک ثبتی، بخش ثبتی، مساحت، نشانی، حدود و کاربری با قرارداد و سند مطابقت داشته باشد.
زمین در تصرف فروشنده یا شخصی باشد که حق قانونی برای نگهداری آن ندارد؛ وجود مستأجر، کشاورز، نگهبان یا متصرف دیگر باید پیش از تحویل مشخص شود.
وضعیت ثبتی ملک، بازداشت، رهن، وثیقه، معارض یا ادعای اشخاص ثالث بررسی شود.
راه دسترسی، انشعابات، چاه، دیوار، درختان، تأسیسات و هر موردی که در قرارداد ذکر شده است، در زمان تحویل بررسی و ثبت شود.
اگر بخشی از ثمن هنوز پرداخت نشده است، رابطه میان پرداخت باقی‌مانده و تحویل ملک طبق قرارداد رعایت شود.
خریدار نباید صرفاً به مشاهده ظاهری زمین اکتفا کند. گاهی زمینی که در محل معرفی می‌شود با پلاک ثبتی قرارداد یکسان نیست یا بخشی از آن در طرح‌های عمومی، حریم راه، منابع طبیعی یا محدوده‌های خاص قرار دارد. به همین دلیل، استعلام‌های ثبتی و بررسی نقشه، به‌خصوص در معاملات زمین‌های بزرگ یا فاقد سند تک‌برگ، اهمیت زیادی دارد.
برای اجرای نحوه تحویل زمین خریداری شده بهتر است فرآیند تحویل در چند مرحله انجام شود. ابتدا قرارداد، مبایعه‌نامه، سند و رسیدهای پرداخت بررسی شود تا زمان تحویل و تعهدات هر طرف روشن باشد. سپس فروشنده و خریدار در محل حاضر شوند و زمین را با اطلاعات مندرج در قرارداد تطبیق دهند. در این مرحله، استفاده از کارشناس نقشه‌برداری یا فرد متخصص برای تعیین حدود، به‌ویژه در زمین‌های بدون دیوار، از اختلافات آینده جلوگیری می‌کند.
پس از بررسی محل، صورت‌جلسه تحویل تنظیم می‌شود. در این صورت‌جلسه باید تاریخ، مشخصات کامل طرفین، مشخصات ثبتی و نشانی زمین، مساحت و حدود، وضعیت تصرف، امکانات موجود، ایرادهای احتمالی و مدارکی که تحویل شده است درج شود. اگر زمین دارای نقص یا مانعی باشد، خریدار باید آن را صریحاً در صورت‌جلسه بنویسد و برای رفع آن مهلت مشخص تعیین کند. امضای طرفین و ترجیحاً امضای شاهدان، ارزش اثباتی این نوشته را افزایش می‌دهد.
عکس‌برداری از چهار طرف زمین، نشانه‌های مرزی، دیوارها و وضعیت تصرف نیز می‌تواند به‌عنوان قرینه مورد استفاده قرار گیرد. بهتر است تصاویر دارای تاریخ باشند و در کنار صورت‌جلسه نگهداری شوند. اگر فروشنده از حضور در محل یا امضای صورت‌جلسه خودداری کند، خریدار می‌تواند با ارسال اظهارنامه، زمان و محل پیشنهادی برای تحویل را اعلام کند و آمادگی خود را برای انجام تعهدات نشان دهد.
در صورتی که فروشنده با وجود فرارسیدن موعد قرارداد از تحویل خودداری کند، خریدار باید ابتدا مدارک معامله و پرداخت‌های انجام‌شده را جمع‌آوری کند. سپس می‌توان اظهارنامه‌ای رسمی ارسال کرد و در آن، مشخصات زمین، تاریخ قرارداد، تعهد فروشنده و مهلت مورد انتظار برای تحویل را توضیح داد. در این مرحله، عبارت نحوه تحویل زمین خریداری شده باید در عمل با مفاد قرارداد سنجیده شود؛ زیرا ممکن است قرارداد، تحویل را مشروط به پرداخت کامل ثمن، دریافت پایان‌کار، فک رهن یا انجام تشریفات دیگری کرده باشد.
اگر اظهارنامه نتیجه ندهد، دعوای الزام به تحویل مبیع یا الزام به ایفای تعهد قراردادی، حسب وضعیت پرونده، قابل بررسی است. چنانچه فروشنده سند رسمی را نیز منتقل نکرده باشد، ممکن است الزام به تنظیم سند رسمی و تحویل ملک در کنار یکدیگر مطرح شود. انتخاب دقیق خواسته اهمیت دارد؛ زیرا عنوان دعوا باید با وضعیت ثبتی زمین، مفاد قرارداد و تعهدات انجام‌نشده هماهنگ باشد.
مرجع رسیدگی به دعاوی مربوط به حقوق عینی و تحویل ملک، اصولاً دادگاه محل وقوع زمین است. با این حال، تشخیص نهایی مرجع صالح به نوع خواسته، ارزش مالی دعوا، وضعیت ثبت ملک و مقررات جاری بستگی دارد. پیش از ثبت دادخواست باید هزینه دادرسی بر اساس ارزش خواسته و مقررات روز بررسی شود. همچنین اگر احتمال انتقال ملک به دیگری یا تغییر وضعیت آن وجود دارد، مشورت حقوقی درباره اقدامات فوری مانند تأمین دلیل یا دستور موقت می‌تواند ضروری باشد.
اصل یا تصویر قرارداد، مبایعه‌نامه، قولنامه یا رسید معامله.
رسیدهای پرداخت ثمن، فیش‌های بانکی و هر مدرکی که انجام تعهدات خریدار را نشان دهد.
سند رسمی، استعلام ثبتی، نقشه یا کروکی زمین، در صورت وجود.
اظهارنامه ارسال‌شده و گواهی ابلاغ آن.
صورت‌جلسه‌های قبلی، پیام‌ها، مکاتبات، تصاویر محل و شهادت اشخاصی که در جریان معامله یا مراجعه برای تحویل بوده‌اند.
مدارک هویتی طرفین و وکالت‌نامه، در صورتی که پیگیری از سوی نماینده انجام شود.
اگر اختلاف درباره مساحت، حدود یا محل دقیق زمین باشد، درخواست تأمین دلیل با جلب نظر کارشناس می‌تواند پیش از طرح دعوای اصلی مفید باشد. تأمین دلیل به‌تنهایی فروشنده را مجبور به تحویل نمی‌کند، اما وضعیت موجود را ثبت می‌کند تا در صورت تغییر مرزها، ایجاد بنا یا ورود اشخاص دیگر، امکان اثبات ادعا از بین نرود.
تحویل فیزیکی زمین و انتقال رسمی سند دو موضوع جداگانه هستند. ممکن است فروشنده زمین را در اختیار خریدار قرار دهد، اما هنوز سند رسمی منتقل نشده باشد. برعکس، ممکن است سند رسمی منتقل شده باشد ولی فروشنده یا شخص دیگری از تخلیه و تحویل واقعی زمین خودداری کند. بنابراین، خریدار باید بررسی کند که قرارداد برای هرکدام از این تعهدات، زمان و ضمانت اجرای جداگانه تعیین کرده است.
تحویل زمین نیز به معنای تأیید قطعی سلامت حقوقی معامله نیست. اگر بعداً مشخص شود ملک متعلق به شخص دیگری بوده، در رهن قرار داشته یا با مساحت و اوصاف قراردادی تفاوت اساسی دارد، موضوع می‌تواند آثار حقوقی دیگری مانند مطالبه خسارت، فسخ یا استرداد ثمن داشته باشد. نوع اقدام به مدارک و شرایط معامله وابسته است و نباید بدون بررسی قرارداد، صرفاً بر اساس عنوان کلی اختلاف انتخاب شود.
ارسال اظهارنامه در همه موارد شرط طرح دعوا نیست، اما اقدامی بسیار مفید است. اظهارنامه نشان می‌دهد خریدار انجام تعهدات خود را اعلام کرده و زمان مشخصی برای تحویل خواسته است. این سند می‌تواند در اثبات مطالبه، اطلاع فروشنده و امتناع او مؤثر باشد.
در این وضعیت، مفاد قرارداد، عرف معامله و تعهدات متقابل طرفین بررسی می‌شود. خریدار می‌تواند با مطالبه رسمی، فروشنده را به اجرای تعهد دعوت کند. اگر فروشنده بدون دلیل موجه از تحویل امتناع کند، امکان پیگیری قضایی با توجه به شرایط قرارداد وجود دارد.
پاسخ به این پرسش به قرارداد و نحوه توافق طرفین بستگی دارد. اگر پرداخت کامل ثمن و تحویل هم‌زمان مقرر شده باشد، هر طرف باید آمادگی خود را برای اجرای تعهد متقابل نشان دهد. در صورت وجود اختلاف، رسیدهای پرداخت و متن دقیق قرارداد تعیین‌کننده خواهد بود.
ابتدا باید مشخص شود متصرف با اجازه فروشنده، به‌عنوان مستأجر، شریک، کشاورز یا بدون مجوز در ملک حضور دارد. جمع‌آوری دلیل، ارسال اظهارنامه و بررسی امکان طرح دعوای مناسب ضروری است. خریدار نباید شخصاً اقدام به اخراج متصرف یا درگیری کند؛ زیرا این کار ممکن است موجب مسئولیت حقوقی یا کیفری شود.
تحویل ممکن است با دلایل مختلف مانند شهادت، پیام‌ها، اقرار یا تصرف عملی اثبات شود، اما صورت‌جلسه دقیق، اختلاف را بسیار کمتر می‌کند. در صورت‌جلسه باید وضعیت ملک در همان تاریخ و ایرادهای موجود ثبت شود تا بعداً درباره زمان و کیفیت تحویل اختلاف ایجاد نشود.
تحویل صحیح زمین باید بر اساس قرارداد، سند و وضعیت واقعی ملک انجام شود. تطبیق مشخصات ثبتی، بررسی حدود و تصرف، تنظیم صورت‌جلسه، ثبت ایرادها و نگهداری مدارک، مهم‌ترین اقدامات خریدار هستند. اگر فروشنده از تحویل خودداری کند، مطالبه رسمی و سپس طرح دعوای متناسب در دادگاه محل وقوع ملک قابل بررسی است. در پرونده‌هایی که زمین فاقد سند، مشاع، در رهن، دارای معارض یا در تصرف شخص دیگری است، بررسی تخصصی مدارک پیش از هر اقدام قضایی ضرورت دارد.