اگر محکوم به پرداخت دیه شده‌اید اما توان پرداخت یکجای آن را ندارید، نمونه دادخواست اعسار از پرداخت دیه می‌تواند برای تنظیم درخواست شما راهگشا باشد؛ با این حال، صرف استفاده از نمونه دادخواست اعسار از پرداخت دیه کافی نیست و باید وضعیت مالی، مدارک و شرایط واقعی پرونده نیز به‌درستی اثبات شود. در این دعوا، محکوم‌علیه از دادگاه می‌خواهد ناتوانی او از پرداخت یکجای دیه را بپذیرد و مبلغ محکوم‌به را به شکل اقساطی تعیین کند.
برای مثال، شخصی را تصور کنید که بر اثر یک حادثه رانندگی به پرداخت دیه محکوم شده و درآمد ماهانه محدودی دارد. اگر اموال قابل توجهی به نام او نباشد و بتواند هزینه‌های زندگی، افراد تحت تکفل و میزان درآمد خود را اثبات کند، می‌تواند با ارائه دادخواست اعسار، تقاضای تقسیط دیه را مطرح کند؛ البته پذیرش درخواست، منوط به بررسی دقیق دادگاه و وضعیت مالی واقعی او است.
اعسار به معنای ناتوانی مالی شخص از پرداخت بدهی یا محکوم‌به است. در پرونده‌های دیه، اعسار معمولاً به معنای ناتوانی از پرداخت کل مبلغ دیه به صورت یکجا است، نه اینکه اصل مسئولیت شخص یا میزان دیه مورد اعتراض قرار گیرد. بنابراین، شخصی که مدعی اعسار است باید نشان دهد امکان پرداخت فوری و کامل مبلغ را ندارد.
دادگاه پس از بررسی مدارک، اظهارات طرفین، شهادت شهود، حساب‌های مالی و سایر قرائن، ممکن است با اعسار موافقت کند. نتیجه این پذیرش معمولاً تعیین پیش‌قسط و اقساط ماهانه یا دوره‌ای است. مبلغ پیش‌قسط و میزان اقساط، عدد ثابتی برای همه پرونده‌ها ندارد و با توجه به درآمد، دارایی، هزینه‌های ضروری، تعداد افراد خانواده و شرایط اقتصادی محکوم‌علیه تعیین می‌شود.
اعسار با بخشش دیه تفاوت دارد. در صورت پذیرش اعسار، اصل محکومیت از بین نمی‌رود و بدهکار همچنان مسئول پرداخت مبلغ تعیین‌شده است. همچنین اگر دادگاه احراز کند که شخص توانایی پرداخت دارد یا اموال خود را پنهان کرده است، ممکن است درخواست اعسار رد شود یا آثار قانونی دیگری برای او ایجاد شود.
دادخواست اعسار باید در مرجع قضایی صالح و مطابق مقررات مربوط به پرونده اصلی و مرحله اجرای حکم مطرح شود. در عمل، مشخصات شعبه صادرکننده رأی، مرجع اجرای حکم و پرونده اجرایی اهمیت زیادی دارد. به همین دلیل، پیش از ثبت دادخواست باید از طریق دفتر خدمات الکترونیک قضایی یا واحد اجرای احکام، مرجع دقیق رسیدگی را بررسی کنید.
بهتر است دادخواست اعسار پیش از اقدام جدی برای اعمال ضمانت‌اجراهای ناشی از پرداخت‌نکردن محکوم‌به ثبت شود. قانون برای طرح اعسار و وضعیت شخصی که توان پرداخت ندارد، شرایط خاصی در نظر گرفته است. اگر دادخواست پس از ایجاد مشکل در اجرای حکم ارائه شود، ممکن است رسیدگی به آن با فوریت مورد انتظار انجام نشود و شخص برای اثبات ناتوانی مالی با دشواری بیشتری روبه‌رو شود.
ثبت دادخواست به تنهایی موجب توقف همه اقدامات اجرایی نمی‌شود. آثار آن به زمان ثبت، کامل‌بودن مدارک، نوع تصمیم قضایی و مقررات حاکم بر پرونده بستگی دارد. بنابراین، باید پس از ثبت، شماره پرونده و شعبه رسیدگی‌کننده را پیگیری کرد و در صورت نیاز، درخواست‌های مرتبط با جلوگیری از اقدامات اجرایی را نیز از مسیر قانونی مطرح نمود.
هرچه اطلاعات مالی ارائه‌شده دقیق‌تر و منظم‌تر باشد، امکان بررسی درست ادعا بیشتر خواهد بود. مدارک معمول برای این دعوا عبارت‌اند از:
فهرست اموال باید کامل و صادقانه تنظیم شود. پنهان‌کردن ملک، خودرو، حساب بانکی، طلب یا انتقال صوری اموال می‌تواند موجب بی‌اعتمادی دادگاه و رد درخواست شود و در شرایطی مسئولیت قانونی جداگانه ایجاد کند. شاهد نیز باید اطلاعات خود را بر اساس مشاهده و شناخت واقعی بیان کند، نه صرفاً بر مبنای گفته متقاضی.
در ادامه نمونه دادخواست اعسار از پرداخت دیه ارائه می‌شود که باید با توجه به جزئیات پرونده، میزان محکومیت و وضعیت مالی متقاضی تکمیل و اصلاح شود.
ریاست محترم دادگاه صالح
خواهان: نام و نام خانوادگی، نام پدر، شماره ملی، نشانی کامل و شماره تماس
خوانده: نام و نام خانوادگی محکوم‌له، شماره ملی در صورت اطلاع، نشانی
خواسته: صدور حکم اعسار از پرداخت یکجای محکوم‌به موضوع دیه و تقاضای تقسیط آن
دلایل و منضمات: تصویر رأی یا اجراییه، فهرست کامل اموال، استشهادیه کتبی شهود، مدارک درآمد و هزینه‌های زندگی، مدارک افراد تحت تکفل و سایر اسناد مرتبط
شرح دادخواست:
با سلام و احترام، به استحضار می‌رساند اینجانب به موجب دادنامه شماره ........ صادرشده از شعبه ........ به پرداخت مبلغ ........ بابت دیه در حق خوانده محترم محکوم شده‌ام. رأی مذکور قطعی شده و در مرحله اجرا قرار دارد. با وجود پذیرش مسئولیت قانونی و قصد پرداخت محکوم‌به، به علت نداشتن مال کافی و درآمد محدود، توانایی پرداخت یکجای مبلغ دیه را ندارم.
در حال حاضر درآمد ماهانه اینجانب مبلغ ........ است و هزینه‌های ضروری زندگی، اجاره‌بها، مخارج درمان و هزینه افراد تحت تکفل، بخش عمده درآمدم را مصرف می‌کند. اینجانب فاقد ملک، خودروی قابل توجه، سپرده بانکی یا دارایی دیگری هستم که بتوان از محل آن محکوم‌به را به صورت کامل پرداخت کرد. فهرست دارایی‌ها و بدهی‌های خود را مطابق مقررات تقدیم کرده‌ام و شهود معرفی‌شده نیز از وضعیت مالی و معیشتی اینجانب اطلاع دارند.
با توجه به مراتب فوق و با عنایت به ناتوانی واقعی از پرداخت دفعی دیه، تقاضای رسیدگی، احراز اعسار از پرداخت یکجای محکوم‌به و تعیین اقساط متناسب با درآمد و توان مالی اینجانب را دارم. بدیهی است متعهد می‌شوم اقساطی را که دادگاه محترم تعیین می‌کند، در موعد مقرر پرداخت کنم.
با تشکر و احترام
نام و نام خانوادگی ـ امضا ـ تاریخ
در جلسه رسیدگی، قاضی معمولاً درباره شغل، درآمد، دارایی‌ها، نحوه تأمین هزینه‌های زندگی، افراد تحت تکفل، علت ایجاد بدهی و امکان پرداخت اقساط سؤال می‌کند. پاسخ‌ها باید روشن، یکسان و مطابق مدارک باشد. ارائه توضیحات مبهم یا ادعای نادرست درباره دارایی‌ها ممکن است اعتبار درخواست را کاهش دهد.
شهود نیز باید بتوانند توضیح دهند که از چه زمانی و از چه طریقی با وضعیت مالی متقاضی آشنا هستند. بیان جملات کلی مانند «نامبرده پول ندارد» معمولاً کافی نیست. شاهد بهتر است درباره شغل، درآمد تقریبی، نداشتن دارایی قابل دسترس و هزینه‌های ضروری شخص اطلاعات واقعی داشته باشد.
اگر محکوم‌له با اعسار مخالفت کند، این مخالفت به خودی خود باعث رد درخواست نمی‌شود؛ دادگاه باید ادعاها و مدارک هر دو طرف را بررسی کند. محکوم‌له می‌تواند وجود مال، درآمد یا نقل‌وانتقال دارایی را مطرح کند و متقاضی نیز باید پاسخ مستند ارائه دهد.
پس از احراز اعسار، دادگاه میزان پیش‌قسط و اقساط را با توجه به توان مالی تعیین می‌کند. شخص محکوم باید پرداخت‌ها را دقیقاً در موعد مقرر انجام دهد و رسید یا سوابق واریز را نگهداری کند. تأخیر در پرداخت اقساط می‌تواند موجب پیگیری محکوم‌له و اعمال اقدامات قانونی شود؛ بنابراین اگر وضعیت مالی شخص تغییر کند یا پرداخت قسطی برای او موقتاً ممکن نباشد، باید پیش از سررسید، موضوع را از طریق قانونی پیگیری کند.
پذیرش اعسار همیشگی و غیرقابل تغییر نیست. اگر بعداً توان مالی شخص افزایش یابد یا مالی به دست آورد، امکان بررسی مجدد وضعیت او وجود دارد. از سوی دیگر، چنانچه مبلغ اقساط با توان واقعی متقاضی تناسب نداشته باشد، می‌توان با ارائه دلایل جدید، درخواست تعدیل اقساط را مطرح کرد؛ تصمیم نهایی در این باره با مرجع قضایی خواهد بود.
در مواردی که متقاضی برای اثبات وضعیت مالی خود به شهادت استناد می‌کند، معرفی شاهدانی که شناخت واقعی از وضعیت زندگی او دارند اهمیت دارد. با این حال، دادگاه تنها به شهادت اکتفا نمی‌کند و سایر مدارک مالی، فهرست اموال و قرائن موجود را نیز بررسی می‌کند.
ثبت دادخواست به تنهایی به معنای توقف خودکار همه اقدامات اجرایی نیست. آثار ثبت دادخواست به زمان ارائه، وضعیت پرونده و تصمیم مرجع رسیدگی بستگی دارد. متقاضی باید موضوع را از شعبه رسیدگی‌کننده و اجرای احکام پیگیری کند.
نداشتن درآمد می‌تواند یکی از دلایل اعسار باشد، اما به تنهایی کافی نیست. دادگاه باید بررسی کند که متقاضی مال یا دارایی قابل دسترسی دیگری ندارد و ادعای او با مدارک و اظهارات شهود هماهنگ است. در صورت پذیرش، ممکن است اقساط متناسب یا شرایط دیگری تعیین شود.
تصمیم دادگاه قابل بررسی در مهلت و شیوه‌ای است که در رأی و مقررات مربوط اعلام می‌شود. شخص باید ابتدا علت رد را مطالعه کند؛ برای نمونه، نقص مدارک، اثبات‌نشدن ناتوانی مالی یا وجود دارایی اعلام‌نشده. سپس می‌توان در صورت وجود شرایط قانونی، از راه اعتراض یا طرح درخواست مناسب اقدام کرد.
در صورتی که پس از تعیین اقساط، وضعیت مالی شخص تغییر اساسی کند، مانند بیکاری، بیماری یا افزایش هزینه‌های ضروری، می‌توان با ارائه مدارک جدید درخواست تعدیل اقساط را مطرح کرد. پذیرش این درخواست قطعی نیست و به تشخیص دادگاه و دلایل ارائه‌شده بستگی دارد.
برای تنظیم دقیق نمونه دادخواست اعسار از پرداخت دیه، باید مبلغ محکوم‌به، نوع رأی، وضعیت اجرای حکم، درآمد، اموال، بدهی‌ها و تعداد افراد تحت تکفل در متن دادخواست منعکس شود. متن کلی و بدون جزئیات ممکن است برای اثبات ناتوانی مالی کافی نباشد.
اعسار از پرداخت دیه راهکاری قانونی برای شخصی است که توان پرداخت یکجای محکوم‌به را ندارد، اما موفقیت آن به صداقت، تکمیل مدارک و اثبات واقعی وضعیت مالی وابسته است. متقاضی باید دادخواست را در مرجع صالح ثبت کند، فهرست اموال و بدهی‌های خود را کامل ارائه دهد، شهود واجد اطلاع معرفی کند و در جلسه رسیدگی توضیحات منسجم داشته باشد. پس از صدور حکم تقسیط نیز پرداخت منظم اقساط اهمیت زیادی دارد و در صورت تغییر شرایط، باید از مسیر قانونی برای تعدیل آن اقدام شود.